1995 yılında fikri temelleri atılan ve 2001 yılında ilk sayfası düzenlenerek hayata geçen Wikipedia, şüphesiz internet çağının en eski, en bilinen ve en büyük sitelerinden biri. Similarweb verilerine göre Wikipedia dünyada her gün en çok trafik alan yedinci internet sitesi. Çoğumuz için bir konuyla ilgili genel bir bilgiye sahip olmak istediğimizde ilk bakılan kaynak. Zaten Google’da alışverişle ilgili değil de bilgiye dayalı herhangi bir arama yaptığımızda genelde en üstte çıkan bağlantı ilgili Wikipedia sayfası oluyor.
O zamandan bu zamana hızlı bir şekilde büyüyen Wikipedia’da bugün 300’den fazla dilde toplam 60 milyona yakın sayfa, en çok içeriğin olduğu İngilizce dilinde ise yaklaşık 7 milyon makale var. Gelinen noktada İngilizce içeriğin göreli olarak belli bir doygunluğa ulaştığı ve son yıllardaki büyümenin daha ziyade diğer dillerden geldiği görülüyor. Nitekim 2004 yılında makalelerin yüzde 75’i İngilizce iken bu oran 2023 yılında yüzde 11 civarında. Buna karşın Türkçe içerik sayısının hâlâ yetersiz olduğunu kabul etmek gerekir.
Wikipedia’nın iş modeli nedir?
İletişim fakültelerinde hep tartışılan kadim soru: Reklamsız medya olur mu? Wikipedia’da asla reklam yok, göz kanatan banner’lar yok, pop-up yok, abonelik yok. Üstelik verileriniz de şirketlere satılmıyor çünkü Wikipedia’yı kullanmak için hesap oluşturmanız dahi gerekmiyor. Aslında Wikipedia’nın bir iş modeli yok. Zira bir iş modeli, amacı para kazanmak olan işletmeler içindir. Wikipedia bir işletme değil, bir vakıf (bkz. Wikimedia Foundation). Vakıflar da gönüllü insan ve kurumların maddi ve/veya emek-zaman katkılarıyla çalışır. Model bu yani.
Her ay yaklaşık 300 bin gönüllü Wikipedia sayfalarını güncelliyor, düzeltiyor, tartışıyor ve doğruluğunu teyit ediyor. Her gün düzenli olarak Wikipedia sayfası düzenleyen kendini adamış on binlerce kullanıcı var.
Wikimedia Foundation her yıl yaklaşık 150-160 milyon dolar bağış topluyor. 10 sene önce bu figür 50 milyon dolar kadardı. Bu bağışlar Wikipedia’nın teknik ve idari operasyon maliyetini karşılamak için kullanılıyor.
Britannica’nın çöküşü, insanlık adına…
Türkiye’de doksanlı yıllarda gazetelerin kuponla vermesiyle yaygınlaşan hacimli ansiklopedileri hatırlarsınız. Ana Britannica, Temel Britannica, Büyük Larousse, Meydan Larousse, Junior Larousse, Thema Larousse, Gelişim Hachette… Şimdi hepsini Yandeks Disk’te PDF olarak bulabilirsiniz; bedava, hem de Türkçe olarak.
Tabii o zamanlar ansiklopedileri hazırlamak çok teferruatlı bir işti. İçeriğinden editörlüğüne, redaksiyonundan mizanpajına kadar arkada yoğun bir emek vardı. Bu yüzden de bir ansiklopedi setini hazırlamak yıllar alır, matbaa maliyetiyle birlikte çok yüksek rakamlara fiyatlanırdı. Mesela, 2012 yılında basılı ansiklopediyi sonlandıran Britannica’nın 32 ciltlik ikonik setinin o zamanki fiyatı 1400 dolardı. Kütüphanenize farklı temalarda birkaç ansiklopedi seti aldığınızda 5000 dolara çıkardınız (Sonra “neden korsan var?”). Üstelik düzenli aralıklarla da bunları yenilemeniz gerekirdi.
Şimdi şöyle düşünün: Eğer Wikipedia olmasaydı, yani reklamsız ve ücretsiz dijital ansiklopedi olmasaydı ne olacaktı? Kuvvetle muhtemel Encyclopedia Britannica Inc ve Editions Larousse gibi kâr amacı güden ansiklopedi şirketleri dijital çağa ayak uydurmak isteyecek, en mantıklı seçeneğin abonelik modeli olduğunda karar kılıp jenerik bilgilerin olduğu ansiklopedik makale arşivini birer uygulama üzerinden aylık 19,90 dolara erişime açacaklardı. Nasıl Spotify, Netflix, Disney+, Prime Video gibi uygulamalara aylık bu paraları veriyorsak, bunlara ek olarak bir de Britannica veya Larousse uygulamasına para veriyor, bir de ansiklopedi sermayesini zengin ediyor olacaktık. Bu arada ikisinin de abonelik modeliyle çalışan birer mobil uygulaması var, ama işlevsiz. Wikipedia varken kim bunlara para verir?
Eğer Wikipedia ticari bir şirket olsaydı tek başına bugünkü piyasa değerinin 60-70 milyar dolar olacağını tahmin edebiliriz. Örneğin Wikipedia’nın bir sıra altındaki Yahoo’nun piyasa değeri 50 milyar dolar civarında. Diğer dijital platformların abone sayısı ve abonelik fiyatlarından yola çıkarak kaba bir hesap yaparsak, Wikipedia olmasaydı ansiklopedi sektörünün tamamının senelik 20 milyar dolara yakın bir ciro yapacağını tahmin edebiliriz. Yani gönüllü girişim olan Wikipedia sayesinde 20 milyar dolar civarı bir para her sene insanların cebinde kalıyor. Bedavanın gücü; bu müthiş bir şey!!! Üstelik ücretli Britannica uygulamasının Wikipedia’dan daha iyi bir ansiklopedik bilgi hizmeti sunabileceğini düşünüyor musunuz? Ben düşünmüyorum.
Wikipedia bilgisi ne kadar güvenilir?
Wikipedia ile ilgili en büyük kaygılardan biri güvenilirlik. Herkes düzenleme yapabildiği için Wikipedia üzerinde “düzenleme savaşları” yaşanmadı değil. Fakat yıllar içinde Wikipedia yönetimi bu problemi ve haklı endişeleri bertaraf etmek için birçok önlem geliştirdi.
Bugün Wikipedia’da kullanıcılar için altı farklı yetki ve erişim seviyesi var. Başlıkların hassasiyeti de yedi risk kategorisine ayrılmış. Mesela yeni hesap oluşturmuş düşük yetkili kullanıcıların yüksek risk seviyesindeki sayfaları düzenleme yetkisi bulunmuyor. Tüm bu kullanıcı hiyerarşisinin üzerinde de iki yılda bir yeniden seçilen 15 kişilik bir hakem kurulu var. Bu kurul kritik önem arz eden konularda son sözü söyleme yetkisine sahip. Bu vakte kadar kurula sadece birkaç kez iş düşmüş.
Dolayısıyla, Wikipedia’nın ilk yıllarında yanlış ya da çarpıtılmış bilgiye sık sık rastlanırken zaman içinde geliştirilen bu hiyerarşik güvenlik protokolü sayesinde yanlış bilgi düzenlemesi asgariye indirilmiş durumda. Eskiden ben de şüphe ederdim ama artık Wikipedia içeriklerinin doğruluğundan fazla kaygılanmıyorum. Nitekim artık bazı akademik çevreler bile Wikipedia makalelerini kaynak olarak kabul etmeye başladı.
Son olarak şunu da belirtmek isterim ki yanlış bilgi Britannica’da da vardı; ve daha kötüsü, Britannica’daki yanlış bilgi on yıllar boyunca o ciltte kalmaya devam ediyordu. Fakat bugün Wikipedia’daki yanlış bilgiler birkaç dakika içinde düzeltilebiliyor. Hatta Britannica’nın yüz yıllardır yanlış bastığı, gönüllü Wikipedia komünitesi tarafından fark edilip düzeltilen bilgilerin listelendiği bir Wikipedia sayfası bile var.
Gerçeğe dönüşmüş bir ütopya
Kurucularının aktardığı veriye göre Wikipedia okurlarının yüzde 98’i vakfa bağış yapmıyor. Küresel ölçekte, bu kadar teferruatlı ve kaliteli bir işin, hedef kitlenin sadece yüzde 2’sinin yaptığı bağışlarla dönebiliyor olmasının üzerinde düşünmeliyiz. Bu modeli spor, müzik, konser, roman vb. işler için de düşünebiliriz. Bunların monetize edilerek ekonomik birer sektör hâline gelmesi kaçınılmaz mıydı? Yoksa bu sistemin politik bir dayatması mı? Burada Wikipedia’nın istenmeyen bir istisna olduğu aşikâr. Artık son zamanlarını yaşayan 250 yıllık Britannica şirketinin Wikipedia’nın varlığından rahatsız olduğunu söyleyebiliriz. Ama insanlık, tek amacı insanların cebindeki paranın bir kısmını kendi hesabına aktarmak olan Britannica’yla değil Wikipedia’yla ilerler.
Özetle Wikipedia hem teoride hem pratikte gayet iyi çalışan bir model. Wikipedia modelinin bu kadar iyi çalışıyor olması bize şu soru üzerine kafa yormamızı gerektiriyor: Wikipedia modeli Wikipedia’dan başka bir şeyde çalışır mı? Bu sorunun cevabı insanlığın ekonomi politik açıdan geleceğini belirleyecek.
