Bitcoin balonu ne zaman patlayacak?

├ľnce, bitcoinÔÇÖin ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či, bu kripto ÔÇť┼čeylerinÔÇŁ ad─▒n─▒ koyal─▒m. Biz derslerde paran─▒n ├╝├ž temel fonksiyonu oldu─čunu anlat─▒r─▒z. Buna g├Âre para:

  1. M├╝badele arac─▒d─▒r, yani al─▒┼čveri┼čte kullan─▒l─▒r.
  2. Hesap birimidir, muhasebe i┼člemleri bu ortak birimle yap─▒l─▒r.
  3. De─čer biriktirme arac─▒d─▒r, servet para olarak tutulabilir.

Bitcoin bu i┼člevlerin hi├žbirini tam manas─▒yla yerine getirmiyor. Mesela bakkaldan bitcoin ile ekmek al(a)m─▒yorsunuz. Bitcoin ile ├Âdeme kabul eden ├žok az say─▒da ┼čirket olabilir. Fakat kripto borsalar y├╝kseli┼č trendiyken kimse de─čer kazanan bir hesab─▒ bozdurup AmazonÔÇÖdan kitap sipari┼či vermedi─či gibi kripto borsalar h─▒zla d├╝┼čerken de hi├žbir ┼čirket bunu ├Âdeme olarak kabul etmiyor (bkz. Tesla).

Bir ├Âl├ž├╝m standard─▒ olmad─▒─č─▒ ve g├╝n i├žinde ├žok dalgaland─▒─č─▒ i├žin muhasebe defterlerinizi bitcoin ile tutmuyorsunuz. Ya da d├Ânem k├ór─▒n─▒z─▒ muhasebe denet├žinize bitcoin cinsinden g├Âstermiyorsunuz.

Birikmi┼č servetinizi dijital c├╝zdan olarak saklaman─▒z teoride m├╝mk├╝n olsa bile pratikte bu hi├ž g├╝venilir bir yol de─čil. Kimse Jeff BezosÔÇÖun 150 milyar dolarl─▒k servetini dijital bir c├╝zdanda bitcoin olarak tutaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yordur herhalde.

Paran─▒n siyasi ve ├žok ├Ânemli bir i┼člevi de vergilerinizi sadece resmi para birimiyle ├Âdeme zorunlulu─čunuz. Bug├╝n akl─▒selim sahibi hi├žbir devlet vergi tahsilat─▒n─▒ bitcoin cinsinden yapm─▒yor.

Peki, bunlara g├Âre, bitcoin bir para de─čilse ne?

Kripto para birimi vs. kripto varl─▒k

Borsalarda al─▒┼čveri┼či yap─▒lan bitcoin ve t├╝revleri bir getiri beklentisiyle sat─▒n al─▒nd─▒─č─▒na g├Âre bunlar para olmaktan ├žok birer finansal varl─▒k. Bu y├╝zden ÔÇťkripto para birimiÔÇŁ yerine ÔÇťkripto varl─▒kÔÇŁ tabiri daha do─čru d├╝┼č├╝yor. 

Tekno-liberteryenlerin e┼čitlik, adalet, demokrasi ve verimlilik getirece─čini sand─▒klar─▒ bitcoin en az servet kadar e┼čitsiz da─č─▒l─▒yor. Bitcoin sahibi olanlar─▒n on binde biri toplam bitcoinlerin y├╝zde 27ÔÇÖsini kontrol ediyor. Yani m├╝thi┼č asimetrik bir kripto varl─▒k piyasas─▒ndan bahsediyoruz.

Tabii finansal varl─▒klar─▒n, genelde, reel bir kar┼č─▒l─▒klar─▒ olur ve finansal varl─▒klar bu reel ├╝r├╝n veya hizmetlerin gelecekteki gelir beklentilerine g├Âre fiyatlan─▒r.

├ľrne─čin, ipote─če dayal─▒ menkul k─▒ymet hisselerinin (MBS) kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bir ev vard─▒r. Ya da Ar├želik hissesinin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Ar├želik ┼čirketi vard─▒r. Fakat bitcoin ├Ârne─činde ortada herhangi bir ├╝r├╝n veya hizmet yok. Kripto varl─▒klar─▒n d├╝┼č├╝n├╝lebilecek tek ger├žek de─čeri madencili─či yap─▒l─▒rken t├╝ketilen elektrik ve y─▒pranan ekran kartlar─▒ olabilir. Bunlar da zaten anlaml─▒ birer de─čer olmaktan ├žok kaynak israf─▒ÔÇŽ

Ponzi vs. pump-and-dump modeli

Kripto varl─▒k borsalar─▒ Ponzi modeli ile ÔÇťpump-and-dumpÔÇŁ modelinin bir kombinasyonu ┼čeklinde i┼čliyor. ─░nsanlar kripto varl─▒k borsalar─▒na, ├╝├ž koyup be┼č almak beklentisiyle giriyorlar. Bu beklenti arada birilerinin borsadan ├ž─▒k─▒p kazan├ž elde etmesiyle s├╝rd├╝r├╝l├╝yor. Fakat bu kazanc─▒n herhangi bir reel kayna─č─▒ yok, ├ž─▒kanlar─▒n kazanc─▒ yeni girenler taraf─▒ndan finanse ediliyor. Komisyoncular ve broker’lar hi├žbir toplumsal de─čerin ├╝retilmedi─či bu yeniden b├Âl├╝┼č├╝m tezg├óh─▒ndan net kazan├žlar elde ediyorlar.

Ponzi modellerinde, genelde, her ay d├╝zenli bir ├Âdeme vaat edilir. Mesela tarihin en b├╝y├╝k Ponzi tezg├óh─▒n─▒ ├ževiren Bernie Madoff, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒na her ay y├╝zde bir civar─▒ bir ├Âdeme yap─▒yordu. Ponzi modelinde d├╝zenli ├Âdemeler yeni girenlerin paralar─▒yla finanse edilir. Yeni girenlerin say─▒s─▒ yava┼člad─▒─č─▒ noktada ├Âdemeler aksamaya veya d├╝┼čmeye ba┼člar. Bunun ├╝zerine pani─če kap─▒lan yat─▒r─▒mc─▒lar paralar─▒n─▒ ├žekmek i├žin ko┼čtuklar─▒ zaman da tezg├óh ├ž├Âker.

D├╝zenli ve garanti bir gelir vaadi olmayan ÔÇťpump-and-dumpÔÇŁ modelinde ise simsarlar de─čersiz hisseleri al─▒rlar. Medyada ve cemiyette yapay bir ÔÇťhypeÔÇŁ yarat─▒rlar. Hatta kendi aralar─▒nda al─▒m sat─▒m yaparak hacmi ve fiyatlar─▒ y├╝kseltip s├Âz konusu hisselere olan heyecan─▒ k├Âr├╝klerler. Pop├╝ler ┼čark─▒c─▒lar, bilindik sinema y─▒ld─▒zlar─▒, duayen gazetecilerin tezg├óha reklam y├╝z├╝ olmas─▒ insanlara g├╝ven verir. Birilerinin kazand─▒─č─▒n─▒ g├Âren d─▒┼čardakiler ise bir ┼čeyleri ka├ž─▒rma korkusuyla piyasaya girerler (bkz. FOMO). Onlar girerken modeli ba┼člatanlar ellerindeki de─čersiz hisseleri sat─▒p nakde ├ževirirler. Y├╝ksekten girenler ellerinde de─čersiz bir varl─▒k oldu─čunu anlad─▒klar─▒nda simsarlar ├žoktan Virjin Adalar─▒ÔÇÖna giden u├ža─ča binmi┼člerdir.

Kripto varl─▒k borsalar─▒, d├╝zenli ve garanti bir gelir vaat etmedikleri i├žin, saf bir Ponzi modelinden ├žok kitlesel bir ÔÇťpump-and-dumpÔÇŁ modeline benziyor. Ponzi modeline benzerli─či fiyatlar─▒n artmas─▒ i├žin s├╝rekli yeni giri┼člerin gerekiyor olmas─▒nda. 

Kripto varl─▒k balonunu ├Ânceki balonlardan farkl─▒ k─▒lan ┼čey ise kitlesel ileti┼čim ├ža─č─▒nda ya┼čan─▒yor olmas─▒. Mesela l├óle ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒, Amsterdam ve yak─▒n ├ževresindeki n├╝fusla s─▒n─▒rl─▒yd─▒. Ama bitcoin, ellerinde ak─▒ll─▒ telefon olan milyarlarca insan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ dijital ileti┼čim ├ža─č─▒nda ortaya ├ž─▒kt─▒. Dolay─▒s─▒yla modelin yava┼člama ve t─▒kanma noktas─▒na gelmesi epey zaman al─▒yor. L├óle ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ ├╝├ž senede bitmi┼čti ama bitcoin 10 senedir, benzerleriyle birlikte, ┼či┼čmeye devam ediyor. ├ç├╝nk├╝ h├ól├ó balona ├╝fleyen yeni insanlar var.

Kripto borsalar─▒n gelece─či

E─čri oturup do─čru konu┼čal─▒m; ├žo─ču ki┼činin bitcoin, NFT, metaverse vb. fenomenlerin pe┼činde ko┼čuyor olmas─▒n─▒n birincil sebebi ÔÇťileride buralar de─čerlenirÔÇŁ motivasyonu. Genelde Ponzi ve ÔÇťpump-and-dumpÔÇŁ oyunlar─▒nda herhangi bir katma de─čer yarat─▒lmad─▒─č─▒ i├žin bunlar asl─▒nda birer yeniden b├Âl├╝┼č├╝m oyunu. Kripto varl─▒klarda ise durum daha k├Ât├╝ ├ž├╝nk├╝ bu varl─▒klar─▒n ├╝retimi i├žin milyarlarca dolarl─▒k elektrik harcan─▒yor. Yani bu borsalardaki oyun s─▒f─▒r toplaml─▒ bile de─čil, negatif toplaml─▒.

Buras─▒ daha ├ÂnemliÔÇŽ ├ço─ču ki┼či takip etmemi┼čtir ama MadoffÔÇÖun Ponzi tezg├óh─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒ktan sonra ABD Adalet Bakanl─▒─č─▒ devreye girdi, Madoff hapse at─▒ld─▒, savc─▒lar paralar─▒n pe┼čine d├╝┼čt├╝ ve bug├╝ne kadar MadoffÔÇÖun tezg├óh─▒na kapt─▒r─▒lan paralar─▒n y├╝zde 80ÔÇÖine yak─▒n─▒ ma─čdurlara geri ├Âdendi. ├ç├╝nk├╝ hem muhatab─▒ belliydi hem ultra zenginler doland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.

Fakat kripto varl─▒k fiyatlar─▒ ├ž├Âkt├╝─č├╝nde yasal bir hak arama s├╝reci ol(a)mayacak. Bu i┼čin kazananlar─▒, neredeyse hi├žbir hukuki y├╝k├╝ml├╝l├╝k ta┼č─▒mayan Binance, Coinbase, BtcTurk, Bitexen vb. borsa ortaklar─▒ ile bu borsalara d├╝┼č├╝kten girip patlamadan ├ž─▒kan, yani s─▒cak patatesi yeni gelenlerin ellerine b─▒rakan, spek├╝lat├Ârler olacak. Bu trene tesad├╝fen erken binip erken ├ž─▒kan s─▒radan insanlar─▒n da kazand─▒klar─▒ yanlar─▒na k├ór kalacak tabii. Son girenler ve/veya zaman─▒nda ├ž─▒kamam─▒┼č olanlar ise birer bardak so─čuk su i├žecekler.

Subscribe
Bildir
guest
1 Yorum
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
Taylan
Taylan
13 g├╝n ├Ânce

­čĄú­čĄú­čĄú­čĄú­čĄú­čĄú­čĄú

─░lginizi ├žekebilir