Tıklanma Ekonomisinin Sonuna Gelirken

n okuyoruz| Bültenden Herkese Merhaba!

Bu haftanın odağında tıklanmaya dayalı ekonominin yıllardır süren zayıflamasının YZ teknolojileri ile hızlı bir çöküş sürecine girmesini ve bunun medya açısından anlamını ele aldım.

“Ne Okuduk” bölümünde ise haber bildirimlerini arşivleyen bir proje, haberin değişen anlamı ve daha fazlası var.

Bir de önceki bültende eklemeyi unuttuğum bir duyurumuz var. Bildiğiniz üzere bültenimizin bu sezonu daha kısıtlı bir bütçeyle ilerliyor. Bu yüzden yaz ayları boyunca bültenimizi iki haftada bir yayınlayacağız. Geçtiğimiz hafta bülten göndermememizin sebebi de buydu. 

Görüş, yorum ve önerilerinizi her zaman bekliyorum.

Bir sonraki sayıda görüşmek üzere!

—Ahmet Alphan Sabancı

Bu Hafta Ne Okuduk?

Küçük Eller Meselesi

Başlığı görünce aklınızda Yeni Türkü çalmaya başladıysa yaratacağım hayal kırıklığı için özür dilerim çünkü başlıkta bahsi geçen eller yağmurun değil, Çinli genç kadınların elleri. Böyle tuhaf bir konunun gündemimize girmesinin sebebi ise New York Times.

Donald Trump’ın tarife hamleleriyle hedef aldığı şirketler arasına Apple’ın da girmesiyle birlikte ABD medyasında sıkça tartışılan başlıklardan birisi Apple’ın iPhone’ları ABD’de üretmesinin mümkün olup olmadığı sorusu. Bunun neden imkânsıza yakın bir senaryo olduğunu birçok uzman açıkladı ama NYT muhabiri Tripp Mickle da konuya el atmak istemiş. Haberinde üretim teknolojileri, gereken yatırım gibi şeylerin yanı sıra Çin’deki genç kadınlarının ellerinin küçük olmasının da Apple’ın Çin’i tercih etmesinin sebeplerinden birisi olduğunu iddia etmiş.

Mickle, haberde “bazı uzmanlara” dayandırdığı bu açıkça ırkçı iddiayla ilgili hiçbir kaynak göstermemiş. Muhtemelen bunun temel sebebi böyle bir kaynak bulamaması olabilir. Guardian muhabiri Julia Carrie Wong, gazeteye email atarak bunu sorduğunda kendisine gösterilen tek kaynak ise bir muhabirin sağ kanattan bir podcast programında konuk olduğu sırada söylediği bir cümleden ibaret. NYT’nin böyle asılsız bir iddiayı yayınlaması zaten bir sorun ama üstüne bir editörün bunu savunması ve bu iddianın hâlâ haberde duruyor olması ise bana kalırsa daha büyük bir sorun.

Bütün Haber Bildirimlerini Arşivlemek

Gündemi sık takip eden veya telefonlarında çok vakit geçirenler için bildirimler genellikle arka planda sürekli gelmeye devam eden ve kimi zaman da bıkkınlık veren bir teknolojiye dönüştü. Fakat haber uygulamaları hâlâ önemli bir yere sahip ve buradan gönderilen uygulamalar da aslında çok değerli bir veri kaynağı olabilir.

Financial Times’da ürün yöneticisi olarak çalışan Matt Taylor bunu fark etmiş ve Project Push adını verdiği bir proje başlatmış. Eski bir Google Pixel telefonda çalışan bir script üzerinden yürüyen proje telefona kurulu olan 61 haber uygulamasından gelen bütün bildirimleri alıyor ve hem bir sitede hem de bir Bluesky hesabında paylaşarak arşivliyor.

Arşivin site versiyonu yakında kullanıma açılacak ama Bluesky hesabındaki paylaşımlar bile farklı yayınların bildirimlere nasıl yaklaştıklarını görmek ve farklı içgörüler çıkarmak için faydalı bir kaynak olabilir. Bildirimlerin dijital yayıncılıkta sıklıkla ya gözardı edilen ya da kötüye kullanılan bir form olduğunu düşünürsek böyle bir proje belki bu formu daha iyi anlamak ve verimli kullanmak için faydalı bir araç olabilir. 

Haber Dediğin Nedir ki?

Haber kelimesiyle birlikte anılan bir medya gördüğümüzde hepimizin ondan belli başlı beklentileri oluyor. Her ne kadar akademik ve profesyonel olarak bunun tanımları olsa da insanların haber tanımı ve algısı bunlardan çok farklı olabiliyor.

Pew Research Center tarafından Amerikalılarla yapılan yeni bir araştırma, haberin insanlar arasındaki tanımının nasıl değiştiğini açık bir şekilde bize gösteriyor. Özellikle dijital medya teknolojilerinin yaygınlaşması ve daha geleneksel haber kaynaklarının yerini almasıyla beraber insanların sadece haber tanımı ve algısı değil, aynı zamanda haberden beklentileri de değişmeye başlamış. Eskisi gibi sınırlı bir haber üretim ve dağıtım sisteminin içerisinde yaşamamamız insanların haberi tanımlarken daha kişisel bir perspektiften hareket etmelerini sağlayan bir alan da yaratmış durumda.

Raporun tamamını mutlaka okumanızı tavsiye ediyorum. Ek olarak sektörün içerisindeki okurların da buradan hareketle kendi haber yaklaşımlarını ve okurlarıyla daha iyi bir iletişim kurabilmek adına neler yapabileceklerini düşünmelerini öneririm.

Eski Sorunlara YZ Güncellemesi

Yeni teknolojiler üzerine konuşurken gördüğüm en büyük sıkıntılardan birisi, insanların aslında varolan sorunların bu teknoloji ile üretilmiş örneklerini görünce sorunun özüne inmek yerine tamamen yeni teknolojiyi suçlama kısayolunu tercih etmesi. Yapay zekâ da bu akımdan son dönemlerde sıkça nasibini alıyor.

Örneğin bu haberde birilerinin ödeme duvarı arkasındaki haberleri YZ modellerine okutarak YouTube üzerinden paylaşması gibi çok da yabancı olmadığımız bir senaryo var ama haberin diline ve tarzına bakarsanız sanki tarihte ilk defa yaşanan devasa bir skandal ile karşı karşıya gibi hissediyorsunuz. Bu şekilde sunmanın çoğu zaman tek amacı bunun ortaya çıkmasına sebep olan daha derin sorunları konuşmaktan kaçınmak oluyor.

Oysa yine benzer şekilde başka haber kurumlarının kimliğini taklit ederek yalan haber yayınlarken YZ kullanan bir siteden bahseden bu haber konuyu daha sakin bir şekilde ele almayı ve bunun yeni bir sorun olmadığını söylemeyi başarmış. Konuyu bu şekilde ele aldığınızda olayın arka planını, motivasyonunu ve nasıl daha derinlemesine çözümler üretebileceğinizi görme fırsatınız oluyor. Ama ilk örnekteki gibi yaklaştığınızda öfkeden ve birilerini suçlamaktan başka bir şeye vaktiniz kalmıyor.

Kısa Kısa

🥳 Bir mucize gerçek oldu ve WhatsApp sonunda uygulamasının iPad versiyonunu yayınladı.

🤖 OpenAI’a açtığı dava yüzünden kimseyle anlaşması beklenmiyordu ama New York Times, Amazon ile içeriklerinin YZ amaçlı kullanımı için lisanslama anlaşması yapmış.

🤖 Poynter, gazeteciler ve diğer medya çalışanlarının YZ okuryazarlığını geliştirmesine yardımcı olmak için bir rehber hazırlamış. 

📱 Meta ve Yandex’in Android uygulamalarında sistem seviyesinde gizli işlemler yaparak sizi takip etmelerini sağlayan kodlar tespit edilmiş.

🤥 Yanlış bilgi alanının önde gelen iki ismi Craig Silverman ve Alexios Mantzarlis’in bir araya gelerek Indicator isimli yeni bir yayına başladılar.

Haftanın Odağı: Tıklanma Ekonomisinin Sonuna Gelirken

Bülteni uzun zamandır takip edenler veya bu alanda yazdıklarımı ve söylediklerimi daha önceden görmüş olanlar uzun yıllardır baskın olan tıklanma ve sayfa görüntülenmesine dayalı ekonominin sürdürülebilirlikten fazlasıyla uzak olduğunu savunduğumu biliyordur. Yıllar içerisinde yaşanan farklı gelişmelerin de bu ekonomiyi iyice zayıflattığını ve giderek daha da güvenilmez hâle getirdiğini bültende anlatmıştım.

Buna rağmen medyanın büyük bir kısmı gelir modellerini geliştirip kendilerini daha güvenli bir noktaya çekmektense bildikleri yolu hiç değiştirmemeyi tercih etti. Çünkü görünürde bu model öyle ya da böyle iş görüyor gibiydi ve farklı bir şeyler denemek gereksiz görünüyordu.

Üretken YZ teknolojilerinin bir anda gelişmeye ve yaygınlaşmaya başlamasıyla değişti. Bir anda insanların istedikleri bilgiye çok daha hızlı bir şekilde ve çoğu zaman hiçbir siteye tıklamadan ulaşmaya başladı. Perplexity ile başlayıp Google ve OpenAI gibi platformlarla devam eden YZ destekli arama motorları da bilgiye hızlı bir şekilde (her ne kadar bazen hatalı olsa da) ulaşmanın cazibesinin görülmesine yardımcı oldu. 

Bu durum yukarıda bahsettiğimiz ekonomik model için ciddi bir darbeye dönüştü. Normal aramalar ile sitelere giden ziyaretçi sayısı azaldıkça buradan elde edilen gelirler de düşmeye ve birçok yayının ekonomik anlamda zorlanmasına neden olmaya başladı. YZ alanından gelen her yeni haber —mesela Google’ın AI Mode duyurusu— bu dönüşümün kalıcı hâle geleceğini bizlere gösteriyor. Sektör de bu durumu kabullenmeye başladı, artık tıklanma ekonomisinin sonuna doğru ilerliyoruz.

Sayfa görüntülenmelerinin bildiğimiz anlamda değerini yitirmeye başlaması büyük kırılmalara neden olacak, orası kesin. Dönüşümün zorlu olacağından ve süreç içerisinde farklı krizlerle karşı karşıya kalacağımızdan da şüphem yok. Tam da bu yüzden dönüşümü atlatabilmeye ve sonrasında daha güçlü bir medya ekonomisi kurabilmeye odaklanmak gerekiyor.

Ancak dönüşüm esnasında farkında olmadan hem medyaya hem de internete zarar verecek yollara başvurmaktan kaçınmak gerekiyor. Kısa vadede faydalı gibi görünen bazı yöntemler sonrasında daha fazla zarara sebep olabilir. Örneğin bu süreçte şirketlerden pay almak adına talep edilecek bazı düzenlemeler sonrasında bu şirketlerin daha da güçlenmesine ve kontrolün iyice kaybedilmesine sebep olabilir. Tıpkı tıklanma ekonomisinin cazibesiyle Google ve Meta’ya teslim edilen kontrol gücü gibi.

Tıklanma ekonomisinden sonrasına geçmeye başladığımız bu dönemde dikkat edilmesi gereken birçok farklı başlık var. Bir yandan yeni ekonomiler ve yaklaşımlar geliştirmeye çalışırken diğer yandan da önceki dönemin hatalarına tekrar düşmemek için ekstra dikkatli olmak gerekiyor. Önümüzdeki bültenlerde de bunları konuşmaya ve olası çözümleri ele almaya devam edeceğim.

---

Bu bülten Friedrich-Ebert-Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği’nin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla NewsLabTurkey sorumluluğu altındadır ve Friedrich-Ebert-Stiftung Derneği’nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.