Araştırma · Rapor
Risk, tehdit, heyecan: Türkiye haber medyasında yapay zekâ söylemleri
Bu araştırma, Türkiye haber medyasında yapay zekâ (YZ) teknolojilerine yönelik geliştirilen kamusal söylemin nirengi noktalarını, risk, mahremiyet, tehdit ve fayda gibi anahtar kelimeler ekseninde 2018-2023 yılları arasını kapsayan beş yıllık bir kesitte niteliksel içerik ve söylem analizi yöntemleriyle incelemektedir. Dijital yerli platformlar ile geleneksel mecraların internet sitelerinden amaçlı örnekleme yoluyla seçilen 50 haberin başlık, görsel ve etiket örüntülerini deşifre eden çalışma; YZ’nın haber metinlerinde bilişsel bir irade yüklenerek "özne" olarak kurgulandığı durumlarda "tehlike", "korku" ve "kıyamet senaryosu" gibi uyarıcı/negatif tonların, edilgen bir araç olarak "nesne" statüsünde konumlandırıldığı durumlarda ise "çözüm", "kolaylaştırma" gibi ilerlemeci/pozitif tonların baskın çıktığını saptamaktadır. Yıllar içindeki söylemsel dönüşüm incelendiğinde; 2018-2019 dönemindeki soyut ve fütüristik teknoloji tartışmalarının, 2020-2021 yıllarında pandeminin tetiklediği dijitalleşme dalgasıyla birlikte sağlıkta tanı sistemleri ve endüstriyel stratejiler gibi daha somut zeminlere taşındığı, 2022-2023 itibariyle ise ChatGPT gibi büyük dil modellerinin yaygınlaşmasıyla birlikte dezenformasyon, istihdam kaygıları ve günlük kullanıcı hikayelerini barındıran yaşamsal/hukuki bir rutine evrildiği görülmektedir. Görsel dilde fütüristik robot imgelerinden gerçekçi insan fotoğraflarına doğru bir kırılma saptayan rapor; medyadaki "kopyala-yapıştır" habercilik reflekslerini aşmak adına uzman teknoloji editörlüğünün istihdam edilmesini, ahlaki panik ve tekno-deterministik coşkudan sıyrılarak insan hakları ile ekolojik kaygıları merkeze alan veri odaklı bir "iletişimsel YZ" (communicative AI) teorik çerçevesinin benimsenmesini ve toplumsal düzeyde kapsamlı YZ okuryazarlığı stratejilerinin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır.
Summary (English)
Risk, threat, excitement: Artificial Intelligence discourses in Turkish news media
This study traces the semantic and discursive representations of artificial intelligence (AI) technologies within the Turkish news media across a five-year period from 2018 to 2023, utilizing qualitative content and discourse analysis through key criteria such as risk, privacy, threat, and benefit. Deciphering the headlines, tags, and visual materials of 50 sampled articles across digital native platforms and traditional outlets, the research reveals that when AI is structurally constructed as an autonomous "subject" with cognitive agency, the news text triggers alarmist, negative, and threatening discourses; conversely, when portrayed as a passive technological "object" or tool, an optimistic, progressive, and solution-oriented lexicon prevails. The temporal evolution of the discourse demonstrates that the abstract, futuristic AI predictions of 2018–2019 transitioned into concrete health and industrial implementation schemes under the pandemic-driven digitization waves of 2020–2021, and ultimately shifted toward routine legal, ethical, and real-life user experiences by 2022–2023 following the exponential rise of generative text tools like ChatGPT. Observing a visual transition from futuristic humanoid robots toward realistic human imagery that highlights human-machine interaction, the report critiques the widespread practice of "copy-paste journalism" and highlights the imperative need to employ specialized technology editors. Ultimately, the study concludes that to surpass both reductionist techno-determinism and over-inflated moral panics, stakeholder institutions must implement data-driven social analysis grounded in the concept of "communicative AI" alongside comprehensive, society-wide AI literacy training strategies.
