T├ťRK─░YE'DE DO─×RU B─░LG─░Y─░ ARAMAK:
├ç├ľLDEK─░ VAHANIN PE┼×─░NDE

DR. Sarphan UZUNO─×LU & VERDA UYAr
RAPOR ├ľZET─░

T├╝rkiyeÔÇÖdeki gazetecilik ve siyasal ileti┼čim ortam─▒n─▒n son y─▒llarda ortaya ├ž─▒kan ve en pop├╝ler ├Âzneleri do─črulama kurulu┼člar─▒. ├çal─▒┼čmalar─▒n─▒ do─črulama, teyitleme, yalanlama gibi ├že┼čitli eylemler ├╝zerinden tan─▒mlayan ve ama├žlar─▒ bak─▒m─▒ndan da yer yer farkl─▒la┼čan bu kurulu┼člarla ilgili ├žal─▒┼čmalar genellikle bu kurulu┼člar─▒ tan─▒tma ve i┼člevlerini sorgulama amac─▒n─▒ ta┼č─▒yordu. Bizim ├žal─▒┼čmam─▒z─▒n amac─▒, bu kurulu┼člar─▒ yapt─▒klar─▒ do─črulama faaliyetlerinin kapsam─▒, konular─▒, metodolojisi ve kendi ├žal─▒┼čmalar─▒na dair tan─▒mlamalar─▒ ├╝zerinden ele alarak bu kurulu┼člar─▒n medya ekosistemimiz i├žerisindeki konumlanmas─▒n─▒n tamamlanmas─▒na katk─▒da bulunmak. 

├çal─▒┼čma kapsam─▒nda aktif olarak ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝ren ve ana oda─č─▒ genel anlamda yanl─▒┼č bilgiyi do─črulama olan Do─čruluk Pay─▒, Do─črulu─ču Ne, Fact-Checking Turkey, G├╝n├╝n Yalanlar─▒, Malumatfuru┼č, Teyit, Yalansavar temsilcilerinin yan─▒ s─▒ra Uluslararas─▒ Do─čruluk Kontrol├╝ A─č─▒ (IFCN) temsilcileriyle de derinlemesine g├Âr├╝┼čmeler ger├žekle┼čtirdik. Ayr─▒ca Do─čruluk Pay─▒, Do─črulu─ču Ne, Malumatfuru┼č, Teyit ve Yalansavar, G├╝n├╝n Yalanlar─▒ sitelerindeki son 100 analizi inceleyerek bu sitelerin ├Âncelik verdi─či, odakland─▒─č─▒ veya di─čerlerinden az ├╝st├╝ne ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ konular─▒ tespit etmeye ├žal─▒┼čt─▒k. 

NLTR Research Hub olarak bir ay i├žerisinde tamamlad─▒─č─▒m─▒z bu ara┼čt─▒rmada a┼ča─č─▒daki sonu├žlara vard─▒k:

  • Do─črulama kurulu┼člar─▒ aras─▒nda yapt─▒klar─▒ i┼čin gazetecilik olup olmad─▒─č─▒ konusunda bir fikir birli─či yok.
  • Do─črulama kurulu┼člar─▒ insan kaynaklar─▒n─▒n gazetecilerden olu┼čmas─▒n─▒ ┼čart olarak g├Ârm├╝yor. 
  • Do─črulama s├╝re├žlerinde devletin a├ž─▒klad─▒─č─▒ veriler ne tamamen g├Âz ard─▒ ediliyor ne mutlak referans olarak tek ba┼člar─▒na do─črulama i├žin kullan─▒l─▒yor. 
  • Do─črulamac─▒lar siyaset├žilerin a├ž─▒klamalar─▒yla devlet kurumlar─▒n─▒n sunduklar─▒ veriler ve yapt─▒klar─▒ a├ž─▒klamalar aras─▒nda kesin bir ayr─▒m yap─▒yor.
  • Do─črulama s├╝re├žlerinde sivil toplum kurulu┼člar─▒ taraf─▒ndan a├ž─▒klanan verilere y├Ânelik g├╝ven s├Âz konusu oldu─čunda veri setinin g├╝venilirli─či, veri elde etme bi├žimi, kurumun ara┼čt─▒rma alan─▒ndaki deneyimi gibi kriterler ├Ân plana ├ž─▒k─▒yor.
  • ├ťniversitelerdeki ara┼čt─▒rmalara bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ genel olarak olumlu. Fen bilimleri alan─▒ndaki ara┼čt─▒rmalar─▒n sonu├žlar─▒n─▒n referans al─▒nmas─▒n─▒n belirli standartlar dahilinde daha kolay oldu─ču, sosyal bilimler alan─▒nda ise bu s├╝re├žlerin daha kar─▒┼č─▒k oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ h├ókim.
  • En az iki kaynaktan do─črulama e─čilimi neredeyse t├╝m do─črulamac─▒lar aras─▒nda h├ókim.
  • Do─črulama faaliyetlerinin kurumsalla┼čmas─▒n─▒n ve platformlarla i┼č birliklerinin geli┼čtirilmesinin getirdi─či risklere ra─čmen s├╝rd├╝r├╝lebilirlik i├žin ├Ânemli oldu─ču d├╝┼č├╝ncesi h├ókim.
  • Devletlerin do─črulama alan─▒na giri┼čine bak─▒┼č genel olarak olumsuz. 
  • Farkl─▒ mecralarda siyaset├žilerin ve devlet kurumu temsilcilerinin s├Âylemlerine y├Ânelik yap─▒lan do─črulamalar─▒n say─▒s─▒, uzay haberleri veya ba┼čka ├╝lkelerde ger├žekle┼čen enteresan olaylara ili┼čkin haberler gibi viral i├žeriklere y├Ânelik do─črulamalar─▒n say─▒ca fazlas─▒yla gerisinde kalm─▒┼č. 
  • Do─črulama kurulu┼ču temsilcilerinin ├žo─ču mevcut gergin siyasi ortam─▒n faaliyetlerini etkiledi─čini s├Âyl├╝yor. 
  • T├╝rkiyeÔÇÖnin mevcut siyasi ortam─▒ bir├žok akt├Âr├╝n, siyasi akt├Ârlerin ve devlet kurulu┼člar─▒n─▒n a├ž─▒klamalar─▒na dair pratiklerini de─či┼čtirmi┼č. 
  • Do─črulamac─▒lar T├╝rkiyeÔÇÖde yapt─▒klar─▒ i┼če y├Ânelik bir itibars─▒zla┼čt─▒rma giri┼čimi oldu─čunu; ├Âte yandan kendilerinden daha ├žok ┼čey beklendi─čini d├╝┼č├╝n├╝yor. 
  • Do─črulama akt├Ârlerinin ├žo─ču IFCNÔÇÖin varl─▒─č─▒na ve IFCN imzac─▒l─▒─č─▒na olumlu bak─▒yor. 
  • Baz─▒ akt├Ârler IFCNÔÇÖin ┼čeffafl─▒k ilkelerinin riskli politik ortamlarda do─črulamac─▒lar─▒ tehdide a├ž─▒k h├óle getirebilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yor.
  • Covid-19 sonras─▒ sa─čl─▒k alan─▒nda do─črulamaya artan ilginin ├Ân├╝m├╝zdeki d├Ânemde de artmaya devam edece─či, sa─čl─▒k alan─▒ndaki dezenformasyonun en ├Ânemli konu ba┼čl─▒─č─▒ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ var.
  • Sa─čl─▒k alan─▒ndaki dezenformasyonla m├╝cadelenin yan─▒ s─▒ra iklim temal─▒ dezenformasyonla m├╝cadelenin de ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llardaki ├Ânemli konulardan olaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor.
RAPOR HAKKINDA

Do─črulama akt├Ârleri baz─▒ akademisyenlerin post-truth ├ža─č─▒ olarak and─▒klar─▒ ├ža─č─▒n en ├žok konu┼čulan akt├Ârleri h├óline geldi. Gazetecili─čin ve siyaset kurumunun ya┼čad─▒─č─▒ k├╝resel krizin i├žinde ├Âzellikle 2010ÔÇÖlu y─▒llar─▒n ortas─▒ndan bu yana medya bir do─črulama bahar─▒ ya┼č─▒yor. Bu raporu yazmaya karar verdi─čimiz g├╝nlerde medya ve do─črulama kurulu┼člar─▒ aras─▒ndaki gerginlik ├Âzellikle de bu kurulu┼člardan baz─▒lar─▒n─▒n FacebookÔÇÖla yapt─▒─č─▒ i┼č birli─či gere─či t─▒rmanm─▒┼č, devlet kendi do─črulama ajans─▒n─▒ kurma a┼čamas─▒nda oldu─čunu duyurmu┼čtu. Buna ba─čl─▒ olarak da ara┼čt─▒rman─▒n sorular─▒ kendili─činden olu┼čtu diyebiliriz.

Bu ara┼čt─▒rmaya ba┼člama konusunda bizi en ├žok merakland─▒ran ┼čeyler aras─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama aktivistlerinin birbirlerine ve IFCNÔÇÖe nas─▒l bakt─▒klar─▒, kurumsalla┼čman─▒n bu kurumlar─▒n ajandas─▒nda nas─▒l bir yer edindi─či, do─črulama metodolojilerini nas─▒l belirledikleri, son zamanlardaki do─črulamalar─▒nda hangi kategorilere yo─čunla┼čt─▒klar─▒, COVID-19 pandemisinin do─črulama akt├Ârlerinin odaklar─▒n─▒ nas─▒l etkiledi─či ve bu kurumlar─▒n otoriteyle ve farkl─▒ otorite kaynaklar─▒n─▒n ├╝retti─či bilgiyle kurduklar─▒ ili┼čkinin nas─▒l oldu─ču gibi konular vard─▒.

Bu kapsamda iki t├╝r ara┼čt─▒rma y├╝r├╝t├╝ld├╝. ─░lk a┼čamada Teyit.orgÔÇÖdan Emre Sakl─▒ca, Nilg├╝n Y─▒lmaz, G├╝lin ├çavu┼č; Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun; Do─črulu─ču NeÔÇÖden Dr. Selman Selim Aky├╝z; Fact-Checking Turkey ve G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖndan Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─či Koordinat├Âr├╝ olarak g├Ârev yapan Merve G├Âkhan, YalansavarÔÇÖdan Dr. I┼č─▒l Ar─▒can, anonim kalma prensibi gere─či ad─▒n─▒ vermeyen bir Malumatfuru┼č edit├Âr├╝ ve uluslararas─▒ alanda yap─▒lan do─črulama ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ reg├╝le eden ve bir standart olu┼čturmaya ├žal─▒┼čan IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsekÔÇÖle g├Âr├╝┼čmeler ger├žekle┼čtirdik. G├Âr├╝┼čmelerin ├žo─čunlu─ču Zoom ├╝zerinden ger├žekle┼čirken Yalansavar, G├╝n├╝n Yalanlar─▒/Fact-Checking Turkey temsilcileriyle yap─▒lan g├Âr├╝┼čme zaman mek├ón uyu┼čmazl─▒─č─▒ ve pandemi nedeniyle e-posta ├╝zerinden ger├žekle┼čtirildi. Bu g├Âr├╝┼čmelerin yan─▒ s─▒ra Do─čruluk Pay─▒, Do─črulu─ču Ne, G├╝n├╝n Yalanlar─▒, Fact-Checking Turkey, Malumatfuru┼č, Teyit.org ve YalansavarÔÇÖdaki son 100 i├žeri─čin (18 Mart 2021 tarihinden ├Ânce girilen son 100 i├žerik baz al─▒nm─▒┼čt─▒r) analizi genel konu kategorisi (i├ž haberler, siyaset, d─▒┼č haberler, sa─čl─▒k haberleri, teknoloji haberleri, uzay haberleri, viral haberler, spor haberleri, gibi.), odaklanan alt kategori (sa─čl─▒k ├Âzelinde COVID-19 ya da EBOLA, gibi), bilginin ilgili oldu─ču kurum ya da ki┼činin kimli─či (kamu kurulu┼člar─▒, ├Âzel kurulu┼člar, ├╝nl├╝ler, siyaset├žiler, gibi) ├╝zerinden yap─▒ld─▒. 

Ara┼čt─▒rmay─▒ ikincisi daha az kapsaml─▒ olsa dahi iki farkl─▒ kolda y├╝r├╝tmemizin sebebi, yola ├ž─▒karken akl─▒m─▒zda ÔÇťdo─črulama platformlar─▒ siyaset alan─▒ndaki bilgiyle ne kadar ilgileniyor ve ilgilenirken hangi y├Ântemi tercih ediyorÔÇŁ sorular─▒n─▒n olmas─▒yd─▒. Bir yandan g├Âr├╝┼čmecilere siyasal alanda ya┼čanan merkezile┼čmenin faaliyetlerini nas─▒l etkiledi─čini sorarken ├Âte yandan da bunun i├žeriklere yans─▒mas─▒n─▒n olup olmad─▒─č─▒n─▒ tespit etmek istedik. Zira, d├╝nyadaki yanl─▒┼č bilgi tart─▒┼čmalar─▒ her ne kadar COVID-19ÔÇÖla birlikte sa─čl─▒k ve bilim eksenine kaym─▒┼č gibi g├Âr├╝nse de geleneksel propaganda taktiklerinden g├╝n├╝m├╝z├╝n siyasal ileti┼čim pratiklerine kadar yanl─▒┼č bilginin ├že┼čitli ┼čekillerde yo─čun ┼čekilde kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ biliyorduk ve bu kurulu┼člar─▒ ortaya ├ž─▒karan medya ortam─▒nda siyasal alandaki yanl─▒┼č bilgi ├╝retiminin pay─▒n─▒n fazlas─▒yla ├Ânemli oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorduk. 

Raporun ba┼člang─▒├ž k─▒sm─▒nda, T├╝rkiyeÔÇÖdeki mevcut do─črulama akt├Ârlerinin ve IFCNÔÇÖin faaliyetleri ve kurumsal kimlikleri ├╝zerinde durduk. ─░lk olarak IFCNÔÇÖi tan─▒mlamam─▒z─▒n nedeni, bu do─črulama a─č─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde do─črulamac─▒lar aras─▒ndaki etik ve y├Ântemsel tart─▒┼čmalar─▒n da merkezinde olmas─▒. Bu k─▒s─▒mda amac─▒m─▒z, bu kurumlar─▒n g├╝ncel durumlar─▒ndan ziyade; ortaya ├ž─▒kma motivasyonlar─▒, tarihleri ve i┼člevleriyle ilgili bilgiyi raporu okuyanlarla payla┼čmakt─▒. Bize g├Âre bu k─▒s─▒m, alan─▒ yak─▒ndan tan─▒mayanlara daha ├žok yard─▒mc─▒ olacakt─▒r.

Raporun ikinci k─▒sm─▒nda ise haritas─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒─č─▒m─▒z do─črulama akt├Ârleriyle yap─▒lan g├Âr├╝┼čmeler, yani ara┼čt─▒rman─▒n kendisi yer al─▒yor. Bu k─▒s─▒m kapsam─▒nda yapt─▒─č─▒m─▒z yar─▒ yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼č g├Âr├╝┼čmelerde, her do─črulama kurumuna sordu─čumuz rutin sorular─▒n yan─▒ s─▒ra kurumlar─▒n durumlar─▒na ├Âzel sorular da yer al─▒yordu. T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama, yalanlama, teyitleme gibi fiillerle kendilerini ifade eden akt├Ârlerin her birinin ├Âzg├╝n yap─▒lar─▒ oldu─čundan ortaya ├ž─▒kan yan─▒tlar─▒n da bir k─▒sm─▒n─▒ oldu─ču gibi aktarma yolu se├žtik. Bu k─▒s─▒m boyunca olabildi─čince yorumdan ka├ž─▒narak yaln─▒zca yan─▒tlar aras─▒ndaki benzerlikler veya ayr─▒┼čmalara i┼čaret etmekle yetindik. 

Raporun ├╝├ž├╝nc├╝ k─▒sm─▒nda IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsekÔÇÖle yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čme ─▒┼č─▒─č─▒nda do─črulama nereye sorusunu sormaya ├žal─▒┼čt─▒k. ─░ki ba─č─▒ms─▒z ara┼čt─▒rmac─▒ olarak ├ľrsekÔÇÖle yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čme hem mevcut ortam─▒ daha iyi okumam─▒z i├žin hem de gelecekte do─črulamac─▒l─▒─č─▒n nereye gidece─čini anlamak, alandaki risk ve f─▒rsatlar─▒ tan─▒mlamak i├žin bir f─▒rsat oldu. Siyasal g├╝c├╝ s─▒k s─▒k sorgulanan ve bilgi ekosistemindeki rol├╝ne ili┼čkin t├╝rl├╝ spek├╝lasyonlar ortaya at─▒lan do─črulama alan─▒na y├Ânelik tehditleri, do─črulama akt├Ârlerinin kurumsal yap─▒lar─▒n─▒, motivasyonlar─▒n─▒ ve denetlenme bi├žimlerini ele ald─▒─č─▒m─▒z bu k─▒s─▒m alan─▒n bir nevi r├Ântgenini ├žekmemize yard─▒mc─▒ oldu. 

Ulusal ve Uluslararas─▒ Do─črulama Akt├Ârleri: Kim, Ne Yap─▒yor?

Uluslararas─▒ Do─čruluk Kontrol├╝ A─č─▒ (IFCN) ne i┼č yap─▒yor?

 

Uluslararas─▒ Do─čruluk Kontrol├╝ A─č─▒ (IFCN) 2015 y─▒l─▒nda medyadaki yanl─▒┼č bilgilerin ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin do─čruluk kontrol├╝ yapan kurumlar─▒ tek bir ├žat─▒ alt─▒nda toplamak amac─▒yla kuruldu. ABD merkezli Poynter Enstit├╝s├╝ b├╝nyesinde yer alan ve do─črulama platformlar─▒n─▒n i┼č birli─čini g├╝├žlendirmeyi hedefleyen bu a─č d├╝zenli olarak do─črulama alan─▒na dair ├žal─▒┼čmalar da y├╝r├╝t├╝yor. Kurumlar─▒n yanl─▒┼č bilgiyle m├╝cadele ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žin s├╝rd├╝r├╝lebilir y├Ântemler geli┼čtirmek, teknik beceri, bilgi ve deneyim payla┼č─▒m─▒na imk├ón sa─člayan etkinlikler organize etmek ve giri┼čimleri destekleyici fark─▒ndal─▒k ve savunuculuk ├žal─▒┼čmalar─▒ d├╝zenlemek bu a─č─▒n faaliyetleri aras─▒nda s─▒ralan─▒yor.

IFCNÔÇÖi bu do─črulama ekosistemi i├žerisinde ├Âne ├ž─▒kan payda┼člardan biri yapan nokta ise a─č─▒n yay─▒nc─▒l─▒k pratikleri, kaynaklar─▒ ve metotlar─▒ farkl─▒l─▒k g├Âsteren ve d├╝nyan─▒n farkl─▒ yerlerinde konumlanm─▒┼č do─črulama kurumlar─▒n─▒ do─čru bilgi ve toplumun do─čru bilgilendirilme sorumlulu─ču ├╝zerinden bir araya getiriyor olmas─▒. IFCN arac─▒l─▒─č─▒yla, bu kurumlar─▒n di─čer platformlar ve politika yap─▒c─▒lar─▒ ile olan i┼č birlikleri ve ili┼čkilerine yard─▒mc─▒ olacak ├žal─▒┼čmalar, daha fazla kurumun faaliyete ge├žmesi ve a─ča dahil olmas─▒ i├žin de birebir e─čitimler organize ediliyor. 

A─č, do─čru bilgiyi kamuoyuyla payla┼čmay─▒, dolay─▒s─▒yla da toplumsal fayday─▒ esas alan kurumlar─▒n ve faaliyetlerinin ├žo─čalmas─▒ ve g├╝├žlenmesini ├Ânceleniyor. Bu noktada IFCN d├╝nyadaki do─črulama giri┼čimlerinin belli bir metodoloji i├žerisinde ve standartlara sahip ┼čekilde y├╝r├╝mesini savunuyor, tarafs─▒zl─▒─č─▒ ve ┼čeffafl─▒─č─▒ hesap verebilir gazetecili─čin ├Ân ko┼čullar─▒ olarak g├Âr├╝yor. Her ne kadar a─č, bu standartlar─▒ belirleyen as─▒l kurum olsa da, demokratik ve ┼čeffaf y├Ânetim yap─▒s─▒n─▒ daha da g├╝├žlendirmek amac─▒yla kurumlardan ald─▒klar─▒ ├ž─▒kt─▒lar ve geri bildirimler do─črultusunda bu standartlar─▒ g├╝ncelleme fikrine de a├ž─▒k. A─č─▒n par├žas─▒ olan kurumlar IFCNÔÇÖin ─░lkeler K─▒lavuzuÔÇÖnda belirledi─či kriterleri sa─člamay─▒ taahh├╝t ediyor ve kurumlardan temel olarak ekonomik ve kurumsal ┼čeffafl─▒─č─▒ sa─člamas─▒ bekleniyor. K─▒lavuzda yer alan kriterler ise ┼č├Âyle s─▒ralan─▒yor:

Tarafs─▒zl─▒k ve d├╝r├╝stl├╝k: Do─čruluk kontrol├╝ yapan platformlar─▒n tarafs─▒zl─▒k ve d├╝r├╝stl├╝k standartlar─▒na sad─▒k kalmalar─▒ beklenir. Her bir do─črulama s├╝reci i├žin ayn─▒ prosed├╝rler takip edilmeli ve ula┼č─▒lan sonu├žlar i├žin kurum herhangi bir taraf tutmamal─▒. Herhangi bir siyasi tutum savunulmamal─▒d─▒r, kurumun bir siyasi parti, kurum ya da ki┼či ile ba─člant─▒s─▒ bulunmamal─▒d─▒r. Tarafs─▒zl─▒k ilkesine ba─čl─▒l─▒k, kurumun internet sitesinde a├ž─▒k├ža belirtilmelidir. 

Kaynaklar─▒n ┼čeffafl─▒─č─▒: Okurlar─▒n do─črulama platformlar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan i├žerikleri kontrol etmelerine imk├ón tan─▒nmal─▒d─▒r. Ba┼čvurulan kayna─č─▒n g├╝venli─čini tehdit etmemek kayd─▒yla analiz i├žerisinde kullan─▒lan kaynaklar ┼čeffaf tutulmal─▒d─▒r. Kurumlar m├╝mk├╝n oldu─čunca birincil kaynaklara ba┼čvurmal─▒, kullan─▒ld─▒─č─▒ durumda neden ikincil kaynaklar─▒n referans al─▒nd─▒─č─▒n─▒n a├ž─▒klamas─▒na analizde yer verilmelidir.

Kurumsal ve finansal ┼čeffafl─▒k: Do─črulama platformlar─▒n─▒n finansal kaynaklar─▒ ┼čeffaf olmal─▒d─▒r. Do─črulama platformlar─▒ ba┼čka kurumlardan gelir elde edebilir fakat al─▒nan kayna─č─▒n do─črulama s├╝recine etkisi olmamal─▒d─▒r. Y─▒ll─▒k toplam gelirin %5ÔÇÖinden fazlas─▒na tekab├╝l eden t├╝m gelir kalemleri detayland─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Kurumda yer alan ki┼čilerin kimler oldu─ču, kurumun organizasyonel ve sahiplik yap─▒s─▒ a├ž─▒k├ža belirtilmelidir. Do─črulama platformlar─▒na ileti┼čim kanallar─▒ a├ž─▒k tutulmal─▒d─▒r.

Metodolojik ┼čeffafl─▒k: Do─črulama platformlar─▒ se├žtikleri, ara┼čt─▒rd─▒klar─▒ ve yay─▒nlad─▒klar─▒ konular─▒ a├ž─▒klamal─▒d─▒r. Platformlar ├Âncelikli olarak ├Ânemli ve ula┼č─▒labilir iddialar─▒ ele almal─▒d─▒r. ─░ddian─▒n kayna─č─▒n─▒n kim oldu─čundan ba─č─▒ms─▒z olarak kurumun internet sitesinde a├ž─▒klanan metodolojik s├╝re├ž her ko┼čulda ayn─▒ titizlikle takip edilmelidir. Analizi yap─▒lan i├žeriklerin neden se├žildi─či ve do─črulama s├╝recinin nas─▒l i┼čledi─čine dair ┼čeffaf olunmal─▒ ve okuyucular─▒n da bu kurumlarla ileti┼čime ge├žerek do─črulanmas─▒n─▒ talep ettikleri iddialar─▒ iletmeleri te┼čvik edilmelidir. 

A├ž─▒k ve g├╝venilir do─črulama: Do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n analiz politikalar─▒n─▒ a├ž─▒k├ža yay─▒nlamalar─▒ gerekmektedir. D├╝zeltme ve ┼čik├óyetlere y├Ânelik politikalar da benzer ┼čekilde g├Âr├╝n├╝r ve eri┼čilebilir k─▒l─▒nmal─▒d─▒r. T├╝m bu politikalara kurumun ba─čl─▒ kalmas─▒ ve okuyucular─▒n da bu politikalar─▒ rahatl─▒kla g├Âr├╝nt├╝leyebiliyor olmas─▒ beklenir. Platform herhangi bir ilkenin ihlali durumunda IFCNÔÇÖin bilgilendirilece─čini kabul eder. ─░mzac─▒ do─črulama platformun bir medya kurulu┼ču b├╝nyesinde yer almas─▒ durumunda as─▒l ┼čirketin de a├ž─▒k ve d├╝r├╝st d├╝zeltme politikalar─▒na ba─čl─▒ kalmas─▒ gerekmektedir. 

IFCN sadece ├╝yelik temelli bir organizasyon de─čil. A─č, IFCNÔÇÖin dayand─▒─č─▒ ┼čeffafl─▒k ve yay─▒nc─▒l─▒k ilkelerini kabul eden ve bu ilkelere uyumu ba─č─▒ms─▒z denet├žiler taraf─▒ndan onaylanm─▒┼č her kurumun kat─▒l─▒m─▒na a├ž─▒k. T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk siyasi do─črulama platformu Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n kurucusu ve 2019ÔÇÖdan beri IFCNÔÇÖin direkt├Ârl├╝─č├╝n├╝ yapan Baybars ├ľrsek 55ÔÇÖten fazla ├╝lkeyi temsil eden imzac─▒ say─▒s─▒ bug├╝n itibariyle 85ÔÇÖe ula┼čan a─č─▒ bir ÔÇťi┼č birli─či platformuÔÇŁ olarak tan─▒ml─▒yor ve a─č giderek b├╝y├╝meye devam ediyor. ├ľzellikle son bir y─▒lda %30ÔÇÖluk bir art─▒┼č ile 14 farkl─▒ ├╝lkeden 37 yeni kurum IFCNÔÇÖe dahil olmu┼č. ─░mzac─▒ stat├╝s├╝ elde eden platformlar her y─▒l stat├╝lerini yenilemek i├žin ba┼čvuru yap─▒yor ve bu ba┼čvurular medya alan─▒nda ├žal─▒┼čan yerel ve ba─č─▒ms─▒z denet├žiler taraf─▒ndan denetleniyor. 

Do─črulama alan─▒nda farkl─▒ ├╝lkelerde g├Âzlenen yeni formatlar, trendler ve politikalar d├╝zenli olarak takip edilerek kurumlar aras─▒nda bilgi ak─▒┼č─▒ sa─član─▒yor, a─č─▒n ayr─▒ca y├╝zy├╝ze/├ževrimi├ži do─črulama e─čitimi ve y─▒ll─▒k burs program─▒ gibi projeler de bulunuyor. Daha fazla do─čruluk kontrol├╝ yap─▒lmas─▒ ve bunun sadece profesyonel olarak do─čruluk kontrol├╝ yapan kurum ve ki┼čilerle s─▒n─▒rland─▒r─▒lmadan herkese d├╝┼čen ortak yanl─▒┼č bilgiyle m├╝cadele g├Ârevi bilinciyle ilerlemesi gerekti─čini savunan platform her y─▒l 2 NisanÔÇÖ─▒ ÔÇťUluslararas─▒ Do─čruluk Kontrol├╝ G├╝n├╝ÔÇŁ kabul ediyor. 

T├╝rkiyeÔÇÖnin do─črulama haritas─▒: Kim, ne yap─▒yor?

T├╝rkiyeÔÇÖnin yanl─▒┼č bilgiyle m├╝cadele ser├╝veni de di─čer ├╝lkelerde oldu─ču gibi dijital ileti┼čim teknolojilerinin bilgi ekosistemini d├Ân├╝┼čt├╝rmesi ile ba┼čl─▒yor. Dijital ileti┼čimin getirdi─či a┼č─▒r─▒ bilgi y├╝k├╝ beraberinde do─črulama i┼č y├╝k├╝n├╝ de getiriyor. Y├╝ksek hacimli bilgi ak─▒┼č─▒n─▒n oldu─ču bu yeni medya habercili─činde ise internet ├Âncesi do─čruluk kontrol ve do─črulama prosed├╝rleri i┼člevsiz ve yetersiz kal─▒yor. Mevcut do─črulama mekanizmalar─▒n─▒n bu d├Ân├╝┼č├╝me ayak uyduramad─▒─č─▒ noktada da ba─č─▒ms─▒z do─črulama inisiyatiflerine gereksinim duyuluyor ve bu tarz kurulu┼člar giderek h─▒zla d├╝nyaya yay─▒l─▒yor. T├╝rkiyeÔÇÖde ise do─črulama platformlar─▒n─▒n tarihi g├Ârece yeni (Kavakl─▒, 2019). 

Ekonomi ve D─▒┼č Politika Ara┼čt─▒rmalar MerkeziÔÇÖnin raporuna g├Âre bu ├Âyk├╝n├╝n T├╝rkiye ba─člam─▒nda internet gruplar─▒ ve forumlar─▒ b├╝y├╝k rol oynuyor. (EDAM, 2020). T├╝rkiyeÔÇÖde do─čruluk kontrol├╝ne olan ihtiya├ž ├Âzellikle bu tarz forum sitelerinde yer alan a┼č─▒lama, g─▒da g├╝venli─či, ila├ž gibi halk sa─čl─▒─č─▒na ili┼čkin konulardaki ┼čehir efsaneleri ve yanl─▒┼č bilgilerin do─črulanmas─▒na olan gereksinim ├╝zerinden do─čuyor. Yani asl─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin do─čruluk kontrol├╝ hik├óyesi sadece eski medya pratiklerine bir alternatif olarak do─čmad─▒─č─▒ gibi bu alanda kurulan ilk giri┼čimlerin siyasi bir motivasyonu ya da ilgisi de bulunmuyor. 

Do─čruluk kontrol├╝ yapan kurulu┼člar organizasyonel yap─▒lar─▒ bak─▒m─▒ndan ikiye ayr─▒l─▒yor: kurumsal medyan─▒n i├žinde yer alan ve sivil giri┼čimler taraf─▒ndan kurulan do─čruluk kontrol├╝ merkezleri. Anadolu Ajans─▒ kurumsal medya i├žerisinde yer alan giri┼čimlerin ilk ├Ârne─čini 2019 y─▒l─▒nda kendi b├╝nyesinde, uluslararas─▒ haber kurulu┼člar─▒nda ├Âzellikle T├╝rkiyeÔÇÖnin d─▒┼č politikas─▒n─▒ ilgilendiren konulardaki tutumuna ili┼čkin iddialar─▒ inceleyerek ba┼člatsa da bu uzun s├╝rmedi. Kurumun ─░ngilizce olarak haz─▒rlanan do─črulama i├žeriklerinin yer ald─▒─č─▒ internet sitesinin Mart 2020ÔÇÖden beri g├╝ncellenmedi─či ve o tarihten beri do─črulanm─▒┼č yeni bir i├žeri─čin payla┼č─▒lmad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Her ne kadar bu iki farkl─▒ yap─▒daki kurumlar─▒n bir arada bulunmas─▒na olan ihtiya├ž ortada olsa da (┼×ener, 2018), T├╝rkiyeÔÇÖde ┼ču anda kurumsal medya taraf─▒ndan olu┼čturulmu┼č herhangi bir do─čruluk kontrol merkezi bulunmuyor. Mevcut olarak aktif do─čruluk kontrol├╝ yapan kurumlar─▒n tamam─▒ sivil giri┼čimlere ait. Bu giri┼čimler, ger├žek zamanl─▒ olay do─črulamas─▒ndan ziyade kendi kurulu┼č motivasyonlar─▒ ve ├žal─▒┼čma ilkelerine g├Âre radarlar─▒na tak─▒lan, ├Âzellikle sosyal medyada dola┼č─▒ma girmi┼č olan i├žerikleri belli bir metodoloji ├žer├ževesinde do─črulayarak ya da yanl─▒┼člayarak kendi internet sitelerinden ve sosyal medya kanallar─▒ndan payla┼č─▒yor. 

Yalansavar (2009)

Kamu sa─čl─▒─č─▒ gibi hassas konularda yanl─▒┼č bilgi payla┼č─▒m─▒n─▒n internet arac─▒l─▒─č─▒yla bu denli ivme kazand─▒─č─▒ bir d├Ânemde 2009 y─▒l─▒nda bir grup bilim insan─▒ ve merakl─▒s─▒ bir araya gelerek T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk do─črulama platformu YalansavarÔÇÖ─▒ kurdu. Kurumun as─▒l amac─▒ bilimle alakal─▒ konularda topluma ele┼čtirel d├╝┼č├╝nce al─▒┼čkanl─▒─č─▒ kazand─▒rmak ve yine bu konularda ortaya at─▒lm─▒┼č iddialar─▒ ara┼čt─▒rmak. Bu sebeple Yalansavar yay─▒n hayat─▒na ├Âzellikle sahte bilimsel i├žerikleri ├ž├╝r├╝terek ve kuruldu─ču d├Ânemde hakk─▒nda sosyal medyada bir├žok dezenformasyonun yay─▒lmakta oldu─ču ÔÇťDomuz GribiÔÇŁ ile ilgili do─čru bilgi sa─člayan i├žerikler payla┼čarak ba┼člad─▒ ve zamanla ├╝lkedeki ├Ânemli bir bilimsel bilgi referans noktas─▒ h├óline geldi. 

YalansavarÔÇÖ─▒n ara┼čt─▒rmalar─▒ daha ├žok g├╝ndelik ya┼čama dair dezenformasyona ve ÔÇťdo─čru bilinen yanl─▒┼člarÔÇŁa odaklan─▒yor ve do─črulamas─▒ yap─▒lan i├žerikler platformun resmi sitesinde pop├╝ler k├╝lt├╝r, safsatalar/mant─▒k hatalar─▒, t─▒p/ sa─čl─▒k, bilim habercili─či gibi kategorilerde yay─▒nlan─▒yor (Ye─čen, 2018). Farkl─▒ uzmanl─▒k ve ilgi alanlar─▒na sahip ekip ├╝yelerinden olu┼čan kurumun ├žal─▒┼čmalar─▒ tamamen g├Ân├╝ll├╝l├╝k ve kendi kendine finansman esas─▒na dayan─▒yor. Yalansavar ekibi ├╝retti─či yaz─▒l─▒, sesli ve g├Ârsel i├žeriklerin tamam─▒nda bireysel kaynaklar─▒n─▒ kullanarak emek veriyor ve bu i├žeriklerden ekip herhangi bir kazan├ž elde etmiyor. Bunun yan─▒ s─▒ra tarafs─▒zl─▒k ilkesini bozaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝kleri i├žin kendi internet sitelerine reklam alm─▒yor ve herhangi bir ba┼čka dernek, ┼čirket ya da olu┼čumla maddi veya lojistik i┼č birli─či yapm─▒yor. 

Malumatfuru┼č (2009)

2009 y─▒l─▒nda yaz─▒l─▒ bas─▒nda yer alan k├Â┼če yaz─▒lar─▒n─▒ do─črulamak amac─▒yla kurulan MuhtesipÔÇÖin yay─▒n hayat─▒ sadece 5 y─▒l s├╝rd├╝ ve kurucular─▒ ayn─▒ motivasyonla Malumatfuru┼č ad─▒nda ba┼čka bir giri┼čim kurdu. Siyasi kutupla┼čmay─▒ T├╝rkiyeÔÇÖdeki haber ve k├Â┼če yazar─▒ kalitesini etkileyen bir sorun olarak g├Âren bu platform ana ak─▒m medyada yer alan dezenformasyonu ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n merkezine al─▒yor ve k├Â┼če yazarlar─▒ odakl─▒ do─črulama/yanl─▒┼člama i┼či yap─▒yor. Farkl─▒ alanlarda tam zamanl─▒ i┼č sahibi olan ve dolay─▒s─▒yla platforma ÔÇťyan i┼čÔÇŁ olarak katk─▒ sunan Malumatfuru┼č ekibinin haz─▒rlad─▒─č─▒ i├žerikler anonim olarak payla┼č─▒l─▒yor, Muhtesip ekibinden bilinen kurucu ├╝yeler d─▒┼č─▒ndaki platform ├╝yelerinin kimliklerine dair bir bilgi yok. Yalansavar gibi bu platform da kendi kendini finanse etme ilkesine g├Âre ├žal─▒┼č─▒yor. 

Evrim A─čac─▒ (2010)

Bilim odakl─▒ do─črulama ve yanl─▒┼člama yapan ama bunu ana oda─č─▒ olarak g├Ârmeyen bir ba┼čka platform olan Evrim A─čac─▒ da 2010 y─▒l─▒nda ODT├ť ├Â─črencileri taraf─▒ndan kuruldu. ├ľzellikle evrim kuram─▒ ile ilgili tart─▒┼čmalar hakk─▒nda i├žerik ├╝retmek ve fikir al─▒┼čveri┼činde bulunmak amac─▒yla Facebook sayfas─▒ olarak kurulan platform k─▒sa s├╝re i├žerisinde T├╝rkiyeÔÇÖnin en pop├╝ler bilim sitelerinden biri h├óline geldi. ÔÇťKaliteli bilim i├žeri─či ├╝reticisiÔÇŁ unvan─▒na sahip bu proje bilimin farkl─▒ alanlar─▒nda ara┼čt─▒rmalar y├╝r├╝ten ve aralar─▒nda biyologlar, hekimler, fizik├žiler, m├╝hendislerin de bulundu─ču farkl─▒ uzmanlar─▒n katk─▒lar─▒yla s├╝rd├╝r├╝l├╝yor ve a─č katk─▒ sa─člamak isteyen herkese a├ž─▒k tutuluyor. 19 ki┼čilik daimi ├žekirdek kadronun yan─▒ s─▒ra platformun 80ÔÇÖden fazla g├Ân├╝ll├╝ yazar ve ├ževirmeni bulunuyor. 

Kurulu┼čunda kendi kendini finanse eden bir giri┼čim olan Evrim A─čac─▒, 2012 y─▒l─▒nda Avrupa Evrimsel Biyoloji Derne─čiÔÇÖnden fon ve destek almaya ba┼člad─▒ ve bu da platformun, personel, i├žerik ├╝retim hacmi ve konu kapsam─▒ a├ž─▒s─▒ndan geni┼člemesine olanak sa─člad─▒ (EDAM, 2020). Evrim A─čac─▒ÔÇÖn─▒n zamanla geli┼čtirilmi┼č, hastal─▒klar, bilim s├Âzl├╝─č├╝ ve bilimsel s├Âzler gibi farkl─▒ konulara de─činen ├že┼čitli kitle-kaynakl─▒ projeleri de bulunuyor ve kurum zaman zaman farkl─▒ bilimsel topluluklarla i┼č birli─či i├žerisinde bilimsel bulu┼čma ve seminerler d├╝zenliyor. Her ne kadar bu projeler bir gelir getirse de Evrim A─čac─▒ÔÇÖn─▒n k├ór amac─▒ g├╝tmeyen bir kurulu┼č oldu─ču, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de h├ól├ó kendini finanse etme ve kitle fonlama modellerine dayand─▒─č─▒ da belirtiliyor. 

Do─čruluk Pay─▒ (2014)

T├╝rkiyeÔÇÖnin siyasal alandaki ilk do─črulama giri┼čimleri ise 2014 y─▒l─▒nda Do─čruluk Pay─▒ ile ba┼člad─▒. ─░zlemedeyiz Derne─či alt─▒nda ├žal─▒┼čma hayat─▒na ba┼člayan Do─čruluk Pay─▒, Uluslararas─▒ ─░li┼čkiler ve Siyaset Bilimi gibi b├Âl├╝mlerden yeni mezun bir ekip taraf─▒ndan a─čustos ay─▒ndaki Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ se├žimine iki ay kala politikac─▒lar─▒n ve partilerin se├žim kampanyalar─▒ d├Âneminde zikrettikleri iddialar─▒ do─črulamak amac─▒yla kuruldu. Do─čruluk Pay─▒ da kendinden ├Ânceki do─črulama platformlar─▒nda oldu─ču gibi kendi kendini finanse eden ve k├ór amac─▒ g├╝tmeyen bir kurulu┼č olarak faaliyete ba┼člad─▒ ve zamanla uluslararas─▒ hibe programlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla gelir elde etmeye ba┼člad─▒. Kamuoyuna a├ž─▒k faaliyet g├Âsterip belli bir etkile┼čim elde ettikten sonra 2018 y─▒l─▒nda ger├žekle┼čtirdi─či kitle fonlama kampanyas─▒ ile b├╝y├╝k bir finansal ba┼čar─▒ elde eden platform o d├Ânemde br├╝t gelirinin yakla┼č─▒k %7.8ÔÇÖini bu ba─č─▒┼člardan elde etti. 

Siyasi vaatlerin ┼čeffafl─▒─č─▒ ve hesap verilebilirli─čini artt─▒rmak i├žin yola ├ž─▒kan ve zamanla t├╝m parti ve siyaset├žilerin beyanatlar─▒n─▒ i├žeren daha geni┼č bir ├žal─▒┼čma kapsam─▒na eri┼čen Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n temel misyonu; kamuoyunun do─čru bilgilendirilmesi, se├žmenlerin do─čru bilgiye eri┼čiminin kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve uzun vadede veri temelli bir siyasal ileti┼čim ortam─▒n─▒n olu┼čmas─▒. 2017 y─▒l─▒ndan beri Do─čruluk Pay─▒ IFCN imzac─▒s─▒ bir kurum niteli─či ta┼č─▒yor ve kurumun farkl─▒ formatlarda ├╝retilen i├žeriklerinin arkas─▒nda tam zamanl─▒ ├žal─▒┼čan bir ekibin yan─▒ s─▒ra ├žo─čunlu─ču ├╝niversite ├Â─črencilerinden olu┼čan bir g├Ân├╝ll├╝ edit├Âr havuzu var. D├╝zenli olarak internet siteleri ve sosyal medya kanallar─▒nca payla┼č─▒lan i├žeriklerinin yan─▒ s─▒ra platformun ayn─▒ zamanda H├╝k├╝metre ad─▒n─▒ verdikleri bir h├╝k├╝met izleme projesi de bulunuyor. ─░lk olarak 2014 Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ se├žimini ele alan bu projede h├╝k├╝metin ger├žekle┼čen se├žim ├Âncesi dile getirdi─či vaatlerin s├Âz verilen zaman dilimi i├žerisinde ger├žekle┼čip ger├žekle┼čmedi─činin takibi yap─▒l─▒yor. Platform ayn─▒ zamanda ├Âzellikle ├╝niversitelerin ileti┼čim fak├╝lteleriyle de i┼č birlikleri ve e─čitim ├žal─▒┼čmalar─▒ ger├žekle┼čtirerek ├že┼čitli paneller ve at├Âlyeler d├╝zenliyor. Do─čruluk Pay─▒ ge├žti─čimiz y─▒l Facebook ile sosyal medyada as─▒ls─▒z haberlerin yay─▒lmas─▒n─▒n ├Ânlenmesi amac─▒yla bir i┼č birli─čine imza atarak hem ├Ânemli bir gelir kalemi elde etti hem de i┼č hacmini kayda de─čer oranda geni┼čletmi┼č oldu. Bu i┼č birli─či ile Do─čruluk Pay─▒ ge├žti─čimiz y─▒ldan beri Facebook ve InstagramÔÇÖdaki kullan─▒c─▒lar taraf─▒ndan ÔÇť┼č├╝pheliÔÇŁ olarak g├Âr├╝nen i├žeriklerin do─čruluk kontrol├╝n├╝ ger├žekle┼čtiriyor. Mart 2021 itibariyle Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒ TwitterÔÇÖda 211 bin, InstagramÔÇÖda 46 bin, FacebookÔÇÖta da 115 bin ki┼či takip ediyor. 

Teyit (2016)

K─▒sa bir s├╝re sonra Teyit.org, T├╝rkiyeÔÇÖde ┼čiddet, bask─▒ ve istikrars─▒zl─▒k fakt├Ârlerinin h─▒zla artt─▒─č─▒, bilgi ekosisteminin giderek kutupla┼čt─▒─č─▒ ve k─▒s─▒tland─▒─č─▒ bir d├Ânemde kuruldu (EDAM, 2020). Bu d├Ânemde yanl─▒┼č bilginin t├╝m siyasi partiler ve akt├Ârler taraf─▒ndan daha organize ve sistematik bir strateji h├óline gelmi┼č olmas─▒ bir do─čruluk kontrol seferberli─čini ve sadece belli bir alana odaklanmadan her ┼čeyi kapsayan bir do─črulama olu┼čumunu gerekli k─▒lm─▒┼čt─▒. Platform yayg─▒n yanl─▒┼č bilgilerden sosyal medyada g├╝ndeme gelen iddialara bir├žok alanda do─črulama yap─▒yor ve internet kullan─▒c─▒lar─▒n─▒n do─čru bilgiye ula┼čmas─▒n─▒ hedefliyor. 4 analistten olu┼čan ├žekirdek bir ekiple ├žal─▒┼čmaya ba┼člayan kurum yeni gelir kalemleri elde ederek zamanla personel say─▒s─▒n─▒ giderek artt─▒rd─▒ ve stajyer, mali dan─▒┼čman, hukuk m├╝┼čaviri ve g├Ân├╝ll├╝lerden de olu┼čan daha kurumsal bir yap─▒ya b├╝r├╝nd├╝. 

Platformun finansman─▒ Heinrich-B├Âll Stiftung, Avrupa ─░klim Vakf─▒ ve Media4Democracy gibi kurumlardan ald─▒─č─▒ hibelerin yan─▒ s─▒ra geni┼č bir ba─č─▒┼č havuzuna da dayan─▒yor. Fakat ┼č├╝phesiz ki Teyit.org i├žin 2018 y─▒l─▒nda hayata ge├žen Facebook ile ├╝├ž├╝nc├╝ taraf do─črulama program─▒ i┼č birli─či ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒ oldu. Teyit, program─▒n T├╝rkiye uygulay─▒c─▒s─▒ olmas─▒yla FacebookÔÇÖtaki ┼č├╝pheli bulunan haberleri incelemek, bulgular─▒ kontrol ederek do─čruluk tespiti yapmak, bir do─črulama analiz yaz─▒s─▒ yay─▒nlamak ve as─▒ls─▒z haberleri yayan hesaplar─▒n eri┼čiminin d├╝┼č├╝r├╝lmesini sa─člamakla g├Ârevlendirildi. Bu i┼č birli─či i├žeri─čin siyasal se├žim s├╝re├žlerine etkisi, dikkate al─▒nmas─▒ gereken bir ┼čiddet tehdidinin mevcudiyeti ve Facebook topluluk standartlar─▒n─▒n ihlalinin de─čerlendirildi─či ├╝├ž temel standarda dayan─▒yor ve i├žeri─čin bunlardan herhangi birini kar┼č─▒lad─▒─č─▒ durumda Facebook otomatik olarak i├žeri─či kald─▒rabiliyor ya da Teyit ile payla┼čarak platformdan i├žeri─či i├žerik-ba┼čl─▒k uyumu, sunulan bilgilerin do─črulu─ču ve konunun ba─člam─▒ kapsam─▒nda de─čerlendirmesini talep ediyor.

Sosyal medya da yeni mecralarla beraber geni┼čleyebilen, sadece payla┼č─▒m yap─▒labilecek yeni platformlar─▒n say─▒s─▒n─▒n ve i├žerik ak─▒┼č─▒n─▒n giderek artt─▒─č─▒ de─čil, payla┼č─▒m trendlerinin ve bi├žimlerinin de ├žok k─▒sa bir s├╝rede dahi de─či┼čebildi─či bir alan. ┼×├╝phesiz ki h─▒zla b├╝y├╝yen bu a─čda kullan─▒c─▒larla payla┼č─▒lan her i├žerik salt do─čru bilgi i├žermeyebiliyor. Son y─▒llarda giderek yayg─▒nla┼čan ve y├╝z milyonlarca kullan─▒c─▒ya ula┼čabilen uygulamalarda da bu tarz yanl─▒┼č ve yan─▒lt─▒c─▒ bilgilerin payla┼č─▒lmas─▒, a─ča kat─▒lan yeni platformlar─▒n da dezenformasyonla sistematik m├╝cadeleye kat─▒l─▒m─▒n─▒ gerekli k─▒l─▒yor. 2020 y─▒l─▒nda bu yeni uygulamalar aras─▒nda d├╝nya ├žap─▒nda ├Ânemli bir eri┼čime ula┼čan TikTok, toplululuk kurallar─▒n─▒ ve zarara yol a├žabilecek konular hakk─▒ndaki y├Ânergelerini yenileyerek yan─▒lt─▒c─▒ bilgilerin yay─▒lmas─▒n─▒ s─▒n─▒rland─▒rmada aktif rol ├╝stlenmeye ba┼člad─▒ ve platformda sirk├╝lasyonda olan yanl─▒┼č bilgi ve dezenformasyonu tespit etmek ve ├Ânlemek amac─▒yla T├╝rkiyeÔÇÖde Teyit.org ile ortakl─▒k kurdu. 

Teyit.orgÔÇÖun T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama kurulu┼člar─▒ ya da bireyler i├žin y├Ântem ve norm olu┼čturmak amac─▒yla haz─▒rlad─▒─č─▒ uygulama el kitab─▒ ve video i├žerik gibi ├žal─▒┼čmalar─▒ da bulunuyor. Teyit.org, do─črulama yapan t├╝m kurulu┼člar i├žerisinde en fazla say─▒da sosyal medya takip├žisine sahip: TwitterÔÇÖda 726 bin, InstagramÔÇÖda 211 bin ve FacebookÔÇÖta 86.5 bin kullan─▒c─▒ Teyit.orgÔÇÖu takip ediyor. 

Do─črulu─ču Ne (2019)

2019 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin Bar─▒┼č P─▒nar─▒ Harekat─▒ d├Âneminde bir grup g├Ân├╝ll├╝ olarak yola ├ž─▒kan ÔÇťDo─črulu─ču NeÔÇŁ platformu Sel├žuk ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi ├ľ─čretim ├ťyesi Dr. Selman Selim Aky├╝z ve fak├╝ltede habercilik alan─▒nda e─čitim alan ├Â─črencilerden olu┼čuyor. ÔÇťGer├že─čin ortaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒na hizmet etmekÔÇŁ i├žin do─čru haber alma konusunda uzun soluklu, profesyonel ve tarafs─▒z habercilik ilkelerine ba─čl─▒l─▒─č─▒ savunan bu platformun uzun vadede toplumda medya okuryazarl─▒─č─▒ bilincinin art─▒r─▒lmas─▒ ve ileti┼čim fak├╝ltelerinde do─črulama e─čitimi yap─▒lmas─▒ gibi hedefleri de bulunuyor. Sosyal medyada yer alan yanl─▒┼č bilgilerin do─črulanmas─▒na odaklanan bu g├Ârece yeni platformu TwitterÔÇÖda 8 bin ve FacebookÔÇÖta 2.7 bin ki┼či takip ediyor. 

Platformun internet sitesinde yer alan bilgilere g├Âre ├žal─▒┼čmalar g├Ân├╝ll├╝l├╝k esasl─▒ ve ba─č─▒ms─▒z olarak y├╝r├╝t├╝l├╝yor, ba┼čka bir kurum ya da siyasi partiyle ba─člant─▒s─▒ bulunmuyor. ┼×u anda platform herhangi bir kurulu┼čtan maddi destek alm─▒yor olsa da k├ór amac─▒ g├╝tmeyen modeli koruyarak yeni gelir kaynaklar─▒ elde etmek ve sivil toplum kurulu┼člar─▒yla i┼č birli─či geli┼čtirmek kurumun gelecek planlar aras─▒nda s─▒ralan─▒yor. 

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ & FactCheckingTurkey.org

Yine daha yak─▒n zamanda ortaya ├ž─▒km─▒┼č, bir sivil toplum kurulu┼ču olan Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler MerkeziÔÇÖne (Bosphorus Global) ba─čl─▒ olarak faaliyet g├Âsteren G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey ad─▒nda iki do─črulama platformu daha var. Bosphorus Global farkl─▒ projeler arac─▒l─▒─č─▒yla ger├žekle┼čtirdi─či do─črulama faaliyetlerinin amac─▒n─▒ kamuoyunu T├╝rkiye hakk─▒nda do─čru bilgiye ula┼čt─▒rmak olarak tan─▒ml─▒yor. Kurum, ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖnin toplumsal, k├╝lt├╝rel ve ekonomik temsiliyetini tekelinde bulunduran h├ókim medya fig├╝rlerine ve s├Âylemlerine meydan okumay─▒ÔÇŁ hedefliyor. G├╝n├╝n Yalanlar─▒ g├╝nl├╝k olarak bas─▒nda ve sosyal medyada ├Âzellikle g├╝ndem ile ilgili do─čru olmayan haberleri a├ž─▒k kaynaklar ├╝zerinden yalanlarken di─čer kurulu┼č ayn─▒ motivasyon ve ama├žla ─░ngilizce ve Arap├ža i├žerik ├╝retiyor. Fact-Checking Turkey yalanlar─▒ tespit etmek i├žin d─▒┼č bas─▒nda yay─▒nlanan analiz yaz─▒lar─▒n─▒ ve haberleri inceliyor ve, bu payla┼č─▒mlar i├žinde tespit etti─či hatalar ile ilgili tekzip yay─▒nl─▒yor. Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─či Koordinat├Âr├╝ Merve G├Âkhan ÔÇťT├╝rkiye d├╝┼čmanl─▒─č─▒ yapan belli ki┼čilerin payla┼č─▒mlar─▒ÔÇŁn─▒ d├╝zenli olarak takip ettiklerini, uluslararas─▒ medya kurulu┼člar─▒n─▒n yalanlar─▒n─▒ d├╝zelterek de uluslararas─▒ toplumun T├╝rkiye hakk─▒ndaki yanl─▒┼č bilgiye dayanan k├Ât├╝ alg─▒s─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmeyi hedeflediklerini belirtiyor. Yani uluslararas─▒ bas─▒n T├╝rkiye hakk─▒nda dezenformasyonun ├╝retildi─či ve peki┼čtirildi─či bir alan olarak g├Âr├╝l├╝yor ve platform sadece bu ÔÇťyalanÔÇŁlara odaklan─▒yor. Bir ba┼čka deyi┼čle, bu olu┼čumlar sadece as─▒ls─▒z iddialar─▒ ├ž├╝r├╝tmeye odaklan─▒yor ve bu sebeple do─čruluk kontrol├╝ sa─članan iddialar di─čer platformlardan farkl─▒ olarak rastgele bir se├žime dayanm─▒yor. IFCN gibi do─čruluk kontrol├╝ protokolleri de takip edilmiyor. 

Fact-Checking TurkeyÔÇÖin resmi hesaplar─▒n─▒n─▒n kullan─▒c─▒ eri┼čimi ise olduk├ža d├╝┼č├╝k. Platformu en fazla takip├ži say─▒s─▒n─▒n bulundu─ču Twitter hesab─▒nda dahi 5 bin ki┼či takip ediyor. 

Bu iki do─črulama platformunu finanse eden ├╝st kurulu┼č Bosphorus GlobalÔÇÖin ayn─▒ zamanda TRT ile beraber haz─▒rlad─▒─č─▒ ve hafta i├ži herg├╝n yay─▒nlanan ÔÇťDo─črusu Ne?ÔÇŁ ad─▒nda, g├╝n├╝n ├Âne ├ž─▒kan haberleri ve kan─▒lar─▒n─▒n do─črulu─čunun tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ bir televizyon program─▒ ve ÔÇťBizim ─░├žin En ─░yisiÔÇŁ (Ba┼čkanl─▒k sistemi hakk─▒nda), ÔÇťFET├ľ Ger├žekleriÔÇŁ ve ÔÇťHDP Ger├žekleriÔÇŁ gibi belirli bir alana odaklanan kamuoyu bilgilendirme projesi olarak tan─▒mlanan projeleri de bulunuyor. Koordinat├Âr Merve G├Âkhan bu i┼č birli─činin halk─▒n do─čru bilgiye eri┼čimini kolayla┼čt─▒r─▒rken kurumun bilinirli─čine de katk─▒ sa─člad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor.

Ge├žti─čimiz ay Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ ─░leti┼čim Ba┼čkanl─▒─č─▒ da ÔÇťDo─čru Mu?ÔÇŁ ad─▒nda devlete ba─čl─▒ yeni bir do─črulama platformu kurulaca─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒. Resmi Twitter hesab─▒ndan yap─▒lan a├ž─▒klamaya g├Âre ┼ču anda test a┼čamas─▒nda olan ve bir mobil uygulama olarak tasarlanan platform yak─▒n bir zamanda faaliyete ba┼člayacak ve sosyal medyada yay─▒lan haber ve bilgilerin ger├žek olup olmad─▒─č─▒n─▒ kontrol edecek. 

Do─čruluk Kontrol├╝ Akt├Ârleri: Farkl─▒ Ak─▒mlar, Farkl─▒ Dertler

Do─črulamac─▒, teyit├ži, yalanlamac─▒, do─črulama aktivisti, gazeteci gibi farkl─▒ ┼čekillerde kendilerini tan─▒mlayan farkl─▒ do─črulama kurulu┼ču temsicileriyle yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmelerin sonu├žlar─▒ kendilerini ve motivasyonlar─▒n─▒ farkl─▒ tan─▒mlasalar da do─črulama faaliyeti yapanlar aras─▒nda bir├žok ortak nokta oldu─čunu ortaya ├ž─▒kard─▒. Bu k─▒s─▒mda farkl─▒ kategorilerde yo─čunla┼čan sorular─▒m─▒z─▒ ├že┼čitli alt ba┼čl─▒klar alt─▒nda ele alarak do─črulama alan─▒na ili┼čkin bir portre ├žizmeyi deneyece─čiz.

Do─črulama kurulu┼člar─▒ ve farkl─▒la┼čan ku┼čaklar

Her ne kadar g├Ârece gen├ž bir alan olsa da do─črulama alan─▒ndaki akt├Ârlerin de bir tarihi var ve zamanla faaliyetleri ve kurulu┼č motivasyonlar─▒ ba─člam─▒nda farkl─▒la┼čm─▒┼člar. Do─črulama kurulu┼člar─▒ ile yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmeler ve ├Âncesinde yapt─▒─č─▒m─▒z tarama do─črulama pratiklerinin T├╝rkiyeÔÇÖdeki ser├╝veni hakk─▒nda bize ┼čunu s├Âyl├╝yordu: Haber odalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda 2010 ve ├Âncesindeki s├╝re├žte ├žo─čunlu─ču kolektif ├žabaya dayal─▒ ve kurumsall─▒ktan uzak olarak g├Ân├╝ll├╝ ekiplerin emekleriyle ba┼člayan bir ser├╝vendi bu (burada haber odalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda dememizin sebebi g├Âr├╝┼čmecilerimizin ├žo─čunun da ifade etti─či ├╝zere do─črulaman─▒n gazetecili─čin ├Ânemli bir par├žas─▒ olmas─▒). Yalansavar, Muhtesip, Malumatfuru┼č, Evrim A─čac─▒ (tek odaklar─▒ do─črulama olmad─▒─č─▒ndan bu ara┼čt─▒rmada kendileriyle g├Âr├╝┼čmedik) gibi akt├Ârlerin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ bu d├Ânemdeki genel e─čilim ├žo─čunlukla kurumsalla┼čma olmadan ├Ârg├╝n bir u─čra┼č olma ┼čeklinden uzak ┼čekilde do─črulama faaliyetinin s├╝rd├╝r├╝lmesi idi. Bilim ve teknoloji haberlerinden k├Â┼če yaz─▒lar─▒na farkl─▒ i├žerik t├╝rlerine yo─čunla┼čan bu ilk ku┼čak do─črulamac─▒lar─▒n ya bir metodolojileri var ya da ├žo─čunlukla gazetecilikten gelen en az iki kaynaktan do─črulama prensibine ba─čl─▒ olarak ├žal─▒┼č─▒yorlar. 

─░kinci ku┼čak ise Do─čruluk Pay─▒ ve TeyitÔÇÖin par├žas─▒ oldu─ču ku┼čak. Bu ku┼ča─č─▒n ortak ├Âzelli─či kurumsalla┼čmalar─▒n─▒ tamamlam─▒┼č olmalar─▒, IFCNÔÇÖin i├žinde yer almalar─▒, kurumsal misyon ve vizyon ba─člam─▒nda tamam─▒yla do─črulamaya adanm─▒┼č operasyonlar olmalar─▒. Yap─▒lan i┼če yakla┼č─▒m ba─člam─▒nda aralar─▒nda benzerlikler olsa da bu ikinci ku┼čak do─črulamac─▒lar kamuya a├ž─▒k metodolojileri olmas─▒ ve i├žeriksel/y├Ânetimsel/finansal ┼čeffafl─▒klar─▒ a├ž─▒s─▒ndan da birinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ ku┼čak akt├Ârlerden farkl─▒la┼č─▒yorlar. Bu ku┼ča─č─▒n en ├Ânemli ├Âzelli─či, do─črulanacak i├žeriklere ili┼čkin se├žim kriterlerinin yan─▒ s─▒ra ├žo─čunlukla tam zamanl─▒ insan eme─čine dayal─▒ da ├žal─▒┼č─▒yor olmalar─▒. G├Ân├╝ll├╝l├╝k esas─▒n─▒n yerine gelen profesyonellik, burada belirleyici bir rol ├╝stleniyor. Bu kurumlar─▒ farkl─▒la┼čt─▒ran unsurlardan bir di─čeri de kurumsal kimlikleri gere─či hibe programlar─▒, kitle fonlamas─▒ ve ├ž├Âz├╝m ortakl─▒klar─▒na dayal─▒ gelir modelleri olu┼čturabilmi┼č olmalar─▒. Bu ba─člamda analizler, etkinlikler ve e─čitim programlar─▒ gibi farkl─▒ faaliyet tipleriyle ├žo─čunlukla alan─▒n merkezinde, pop├╝ler bir kimli─če de sahip olarak, bu akt├Ârler konumlan─▒yor. 

├ť├ž├╝nc├╝ ku┼čak do─črulamac─▒lar asl─▒nda hem T├╝rkiyeÔÇÖde hem de d├╝nyan─▒n di─čer ├╝lkelerinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor. Burada kurumsalla┼čma konusunda bir tek tiplikten bahsetmek g├╝├ž. Bu ku┼ča─č─▒n belirleyici karakteristi─či genel olarak bir i├žerik ├╝retim trendi olarak do─črulamay─▒ siyasal, finansal veya sosyal kayg─▒larla takip etmek. ├ľzellikle Baybars ├ľrsekÔÇÖle yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmede ├ľrsekÔÇÖin IFCNÔÇÖe gelen ba┼čvurularla ilgili s├Âyledikleri burada ├Ânemli. ├ľrsek ge├žti─čimiz 12 ay i├žerisinde 37 yeni kurumun IFCNÔÇÖe kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtirken ba┼čvurular─▒ artt─▒ran farkl─▒ fakt├Ârler oldu─čunu da dile getiriyor. ├ľrsekÔÇÖe g├Âre internet firmalar─▒n─▒n, teknoloji platformlar─▒n─▒n bu alana yat─▒r─▒mlar─▒n─▒n artmas─▒ da burada ├Ânemli paya sahip. ├ľrsek her yeni ├ž─▒kan akt├Âr├╝n IFCN ├╝yesi olamad─▒─č─▒n─▒, ├Ârne─čin iddialar─▒ se├žme ve ekip ┼čeffafl─▒─č─▒ gibi politikalar─▒ nedeniyle baz─▒ kurumlar─▒n IFCNÔÇÖin d─▒┼č─▒nda kald─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. IFCNÔÇÖin kapsay─▒c─▒l─▒─č─▒ meselesine daha sonra gelece─čiz; ama ekip ┼čeffafl─▒─č─▒, iddia se├žme politikalar─▒ ve medya sahipli─či meselesi ├╝├ž├╝nc├╝ ku┼čak do─črulamac─▒lar i├žin ortakla┼čan karakterlerden. ├ť├ž├╝nc├╝ ku┼čak do─črulamac─▒lar─▒n aras─▒nda devletler ya da devlete ait medya kurulu┼člar─▒n─▒n birimlerinin yan─▒ s─▒ra daha ticari ama├žl─▒ giri┼čimciler de var, belirli bir siyasi g├Âr├╝┼č├╝n yay─▒lmas─▒n─▒ arzu eden d├╝┼č├╝nce kurulu┼člar─▒ da. Do─črulaman─▒n Trump, Brexit ve k├╝resel pandemi d├Ânemiyle birlikte kazand─▒─č─▒ k├╝resel ivmenin siyasal ve finansal yank─▒lar─▒n─▒ bu akt├Ârlerin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒yla ba─čda┼čt─▒rmay─▒ bu a├ž─▒dan uygun g├Âr├╝yoruz. 

Ortaya koydu─čumuz bu ku┼čaksal ayr─▒m elbette ├Ârne─čin ikinci ku┼ča─č─▒n karakteristiklerini sergileyen yeni kurumlar─▒n olu┼čmayaca─č─▒ anlam─▒na gelmiyor. Sadece kronolojik bir s─▒ralama i├žerisinde ortaya ├ž─▒kan farkl─▒ akt├Ârlerin ortak karakteristiklerine yo─čunla┼č─▒yor. Yine bu ku┼čaksal ayr─▒m, rapor genelinde de g├Ârece─činiz ├╝zere ayn─▒ ku┼čaktan yay─▒nlar aras─▒nda yakla┼č─▒msal farkl─▒l─▒klar olmad─▒─č─▒ anlam─▒na da gelmiyor. T─▒pk─▒ farkl─▒ ku┼čaklardan olarak tan─▒mlayabilece─čimiz kurumlar aras─▒nda dramatik farkl─▒l─▒klar olmayan baz─▒ meseleler oldu─ču gibi.

Do─črulamac─▒lar gazeteci midir de─čil midir?

Gazetecinin g├Ârev tan─▒m─▒na ve gazetecinin kim oldu─čuna ili┼čkin ├žo─čunlu─ču ifade ├Âzg├╝rl├╝─č├╝, sendikala┼čma ve aktivizm kapsam─▒nda olmak ├╝zere uzun y─▒llard─▒r s├╝rmekte olan tart─▒┼čmaya son y─▒llarda do─črulamac─▒lar da eklemlendi. Toptan bir kriz i├žerisinde olan end├╝stride bir de do─črulamac─▒lar─▒n gazeteci olup olmad─▒klar─▒ ├╝zerine bir tart─▒┼čma alevlendi. Biz de do─črulamac─▒lar─▒n kendilerine, bu tan─▒m─▒ kabul edip etmediklerini sorduk. Ortaya ├ž─▒kan tablo bu konuda bir ortak anlay─▒┼č olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsterse de verilen yan─▒tlar do─črulamac─▒lar─▒n ├Ânemli k─▒sm─▒n─▒n gazetecili─čin do─čas─▒na ili┼čkin fikir y├╝r├╝tt├╝─č├╝ ve gazetecilerin ├Âzellikle de Anglosakson gelenek i├žerisinde haber ├╝retim rutinlerinin par├žas─▒ olan faaliyetleri operasyonlar─▒ kapsam─▒nda sorumluluklar─▒ dahilinde g├Ârd├╝─č├╝n├╝ g├Âsterdi.

Do─črulamac─▒lar─▒n gazeteci olup olmad─▒─č─▒ sorusuna yapt─▒klar─▒ i┼čin gazetecilik oldu─ču ┼čeklinde yan─▒t veren Teyit.org ekibinden Nilg├╝n Y─▒lmaz gazetecili─čin bir hizmet kolundan ziyade b├╝y├╝k bir end├╝stri oldu─čunu ve ana ├╝retim kollar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra yan ├╝retim kollar─▒ da oldu─čunu s├Âyledi. Y─▒lmazÔÇÖa g├Âre son 20 y─▒l i├žerisinde belirli sebeplerden dolay─▒ teyitlemenin gazetecili─čin d─▒┼č─▒nda kalm─▒┼č olmas─▒ teyit├žilerin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ zorunlu k─▒lm─▒┼č. Yine Teyit.orgÔÇÖdan Emre Sakl─▒ca, Teyit.org kurucusu Mehmet Atakan Fo├žaÔÇÖya referansla gazetecilik bir pasta olarak ele al─▒nd─▒─č─▒nda do─črulaman─▒n bunun bir dilimi oldu─čunu belirtiyor. Sakl─▒ca ayr─▒ca gazetecilikte oldu─ču ├╝zere do─črulamada da kamu yarar─▒n─▒n ├Ân planda oldu─čunu s├Âyl├╝yor. Yine Teyit.orgÔÇÖdan G├╝lin ├çavu┼č ise elbette gazeteci olduklar─▒n─▒ ve bunu tart─▒┼čman─▒n anlams─▒z oldu─čunu belirtiyor. ├çavu┼č, bilgiyi her zaman s─▒f─▒rdan do─čurmad─▒klar─▒n─▒; ama yeniden ├╝rettiklerini, s├╝rekli ara┼čt─▒rma h├ólinde olduklar─▒n─▒ ve neticesinde haber ├╝rettiklerini s├Âyl├╝yor: ÔÇťCovid, e─čitim, iklim gibi meseleleri de inceliyoruz, insanlar─▒n ┼č├╝phe etti─či konular─▒ derleyip toplay─▒p ba─člam─▒yla aktar─▒yoruz. Dosya, b├╝y├╝te├ž gibi kategoriler bu y├╝zden do─čdu. Yapt─▒─č─▒m─▒z i┼č gazetecilik, ama daha fazlas─▒. Biz ├ž├Âz├╝m gazetecili─či, yava┼č gazetecilik (slow journalism) gibi kavramlar─▒ da tart─▒┼č─▒p prati─čini hayata ge├žiriyoruz.ÔÇŁ ├çavu┼čÔÇÖun gazetecilik tan─▒m─▒na ili┼čkin bir di─čer ├Ânemli tespiti ise bir├žok gazete taraf─▒ndan kullan─▒lmayan ileri d├╝zey gazetecilik ara├žlar─▒n─▒n do─črulamac─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒l─▒yor olmas─▒. 

IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsek de benzer bir ┼čekilde ÔÇťjournalism 2.0ÔÇŁ olarak adland─▒rd─▒─č─▒ do─čruluk kontrol├╝n├╝n gazetecili─čin i├žinde farkl─▒ yetenekler ve ara├žlar─▒ gerekli k─▒lan topyek├╗n bir disiplin oldu─ču ama ├Âz├╝nde do─čru bilgiyi ara┼čt─▒rmay─▒ temel almas─▒ndan dolay─▒ bir gazetecilik i┼či oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. ÔÇťDo─čruluk kontrol├╝ ger├žekten bir bilgilendirilmi┼č habercilik yapma ├žabas─▒. Biz bununla ilgili bunu s├Âyl├╝yoruz demek a├ž─▒k├žas─▒ gazetecili─čin di─čer i┼člerine g├Âre fazla vakit al─▒yor. S─▒rf bunu yapmaya adanm─▒┼č haber odalar─▒n─▒n olu┼čmas─▒yla ayr─▒ bir pratik gibi g├Âz├╝kmeye ba┼člad─▒ ama asl─▒nda bu bir gazetecilik faaliyeti,ÔÇŁ diyen ├ľrsek IFCNÔÇÖin yapt─▒─č─▒ bir ara┼čt─▒rma ile do─črulama platformlar─▒ ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n %70ÔÇÖe yak─▒n─▒n─▒n gazetecilik ge├žmi┼čli oldu─čunu tespit ettiklerini de belirtiyor. Fakat bunun ├╝lkeden ├╝lkeye de─či┼čebildi─čini, ├Ârne─čin ABDÔÇÖde do─črulama giri┼čimlerinin ├žo─čunlukla gazeteciler taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝l├╝rken baz─▒ ├╝lkelerde daha ├žok sivil toplum ve aktivizm ├╝zerinden geli┼čti─čini belirtiyor. 

YalansavarÔÇÖdan Dr. I┼č─▒l Ar─▒can ise do─črulaman─▒n bir gazetecilik faaliyeti olmas─▒ gerekti─čini ve muhabirli─čin ├Âzellikle ge├žmi┼čte bunu gerektirdi─čini belirtiyor. Ar─▒canÔÇÖa g├Âre g├╝n├╝m├╝zde internetin t─▒k tuza─č─▒ yeri oldu─ču, t├╝m rutin medyan─▒n tweetÔÇÖlerden man┼čet ├╝retti─či d├Ânemde gazeteler do─črulama gereksinimlerinden uzakla┼čm─▒┼č. Yine de Ar─▒can kendilerinin gazeteci olmad─▒klar─▒n─▒, ├ž├╝nk├╝ YalansavarÔÇÖ─▒n rutin bir do─črulama platformu olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Ar─▒canÔÇÖa g├Âre Yalansavar daha ziyade kendi uzmanl─▒k alanlar─▒nda do─čru ara┼čt─▒rma yapmay─▒ bilen ve bulgular─▒n─▒ derleyip g├╝zel dille anlatabilen bir g├Ân├╝ll├╝ grubu.

Do─črulu─ču Ne ekibi kurucusu Dr. Selman Selim Aky├╝z ise yeni medya ortam─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ belirsizlik ve kullan─▒c─▒ taraf─▒ndan ├╝retilen i├žeriklerin artmas─▒ sonucu do─črulaman─▒n bir gereksinim h├óline geldi─či g├Âr├╝┼č├╝nde. ÔÇťGazetecinin az ├žok her konuda bilgisi olmas─▒, bilmedi─či konuda da do─čru bilgiye nas─▒l ula┼čaca─č─▒n─▒ bilmesi gerekirÔÇŁ diyen Aky├╝z yapt─▒klar─▒ i┼či gazetecilik faaliyetinin i├žinde olmas─▒ gereken ama tam olarak gazetecilik olmayan bir i┼č olarak tan─▒ml─▒yor. Aky├╝zÔÇÖe g├Âre bu i┼čin gazetecili─čin g├Âvdesinden ayr─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n de─čil ama ona g├Âre do─črulamac─▒l─▒kta ├žo─čunlukla ortaya yeni bir haber koyulmuyor, bunun yerine ortaya ├ž─▒km─▒┼č bilginin kontrol edilip gazetecilik s├╝re├žleri kullan─▒larak onun do─čru olup olmad─▒─č─▒n─▒n aktar─▒lmas─▒ s├Âz konusu.

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun ise olaya farkl─▒ bir ┼čekilde yakla┼č─▒yor. Yapt─▒klar─▒ i┼či gazetecilik faaliyeti olarak g├Ârmediklerini belirten Ersun bu durumun en ba┼č─▒ndan beri b├Âyle oldu─čunu ve hatta Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖyla ilgili ba┼člang─▒├žtan bu yana de─či┼čmeyen az say─▒da ┼čeyden birinin bu oldu─čunu belirtiyor. ErsunÔÇÖa g├Âre yapt─▒klar─▒ i┼č ideal d├╝nyada asl─▒nda gazetecilerin uygulamaya ge├žirmesi gereken bir i┼č. Ersun, kendi operasyonlar─▒n─▒ ise ├žok daha ni┼č, daha keskin hatlarla belirlenmi┼č, metodolojinin d─▒┼č─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒zda i┼činizi hakk─▒yla yapm─▒yor oldu─čunuz bir alan olarak tan─▒ml─▒yor ve ├Âzellikle g├Âr├╝┼člerin kaynak olarak kullan─▒l─▒p kullan─▒lamad─▒─č─▒ gibi a├ž─▒lardan iki disiplinin farkl─▒la┼čt─▒─č─▒n─▒ vurguluyor.

Malumatfuru┼č temsilcisi ise Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖna yak─▒n bir yerde duruyor ama yapt─▒klar─▒n─▒n gazetecilikteki bir pratikten ibaret oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yor. ÔÇťGazeteci de─čilim olmay─▒ da istemiyorumÔÇŁ diyen mecra temsilcisi yapt─▒klar─▒ i┼čin bir meslek de gazeteci prati─či de olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde, ona g├Âre yapt─▒klar─▒ ┼čey bir u─čra┼č. Yapt─▒klar─▒n─▒n bir i├žerik do─čru mu diye bakmak oldu─čunu ve asl─▒nda bunun her yurtta┼č─▒n, her sosyal a─č kullan─▒c─▒s─▒n─▒n benimsemesi gereken bir pratik oldu─čunu belirtiyor.

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey ad─▒na konu┼čan Merve G├Âkhan do─črulaman─▒n normalde bir gazetecilik faaliyeti oldu─čunu, gazetecili─čin de tarihsel olarak kamuoyunu olu┼čturan ve kamunun bilgilenmesini m├╝mk├╝n k─▒lan bir mecra, fikir olarak ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Gazetelerin ortaya ├ž─▒k─▒┼č s├╝recinde amac─▒n kitleyi manip├╝le etmek de─čil manip├╝lasyonu de┼čifre edip otorite fig├╝rlerini tenkit etmek oldu─čunu belirten G├Âkhan, gazetecili─čin esasen ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒ do─črulamaya dayand─▒r─▒yor; ama zamanla gazetelerin manip├╝lasyon ara├žlar─▒na d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ belirtiyor. T├╝rkiyeÔÇÖde ve d├╝nyada medyan─▒n bu yeni fonksiyonuna kar┼č─▒ kendilerinin devreye girdi─čini belirten G├Âkhan yapt─▒klar─▒ i┼či meta gazetecilik olarak tan─▒ml─▒yor: ÔÇťAsl─▒nda bu noktada belki de tek gazeteci biziz bu a├ž─▒dan ama di─čer taraftan bug├╝n gazetecilik ayn─▒ zamanda bir haber alma, haber ├╝retme, insanlara haber verme yani daha ├Ânce duymad─▒klar─▒ bir ┼čeyi anlatma ┼čeklinde bir iddia olarak koyarsak gazetecili─či biz haber ├╝retmiyoruz. Biz mevcut, ├╝retilmi┼č haberleri oturup de─čerlendiriyoruz. Bu manada bizim yapt─▒─č─▒m─▒z i┼č, meta gazeteciliktir. Meta gazetecilik ne demek? Gazetecili─čin ├╝zerine oturup d├╝┼č├╝n├╝p onun tenkitini yapmak demek. Yani haber yapm─▒yoruz, meta habercilik yap─▒yoruz.ÔÇŁ S├Âz konusu ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n gazetecilik arka plan─▒ndan gelip gelmedi─či oldu─čunda ise G├Âkhan, ekiplerindeki t├╝m ├žal─▒┼čanlar─▒n ilgilendikleri her projeyle alakal─▒ gerekli e─čitimi alm─▒┼č durumda olduklar─▒n─▒ ve ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n bir├žo─čunun y├╝ksek lisans ve doktora derecesine sahip olmakla birlikte ara┼čt─▒rmaya, ileti┼čime, gazetecili─če h├ókim olduklar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. T├╝rkiyeÔÇÖde gazetecilik e─čitiminin hakk─▒n─▒n yeterince verilmedi─čini belirten G├Âkhan ┼ču anda gazetecilik b├Âl├╝mlerinden mezun olanlar─▒n gazetecilik e─čitimi almad─▒klar─▒n─▒, zaten bir├žok sekt├Ârde bitirdi─či b├Âl├╝m├╝n i┼čini yapanlar─▒n oran─▒n─▒n y├╝zde 5 civar─▒nda oldu─čunu belirtiyor. Bu anlamda da ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n gazetecilik b├Âl├╝m├╝nden ├ž─▒kmalar─▒ gibi bir prensipleri olmad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor ve hatta bu durumu yapt─▒klar─▒ bir espri ile a├ž─▒kl─▒yor: ÔÇťHi├žbir ┼čey sadece o konudaki uzmanlar─▒n eline b─▒rak─▒lacak kadar de─čersiz de─čildir. T─▒p sadece hekimlerin ellerine b─▒rak─▒lacak, Hukuk sadece hukuk├žulara terk edilecek kadar de─čersiz de─čildir ya da siyaset sadece profesyonel siyaset├žilere terk edilecek kadar, sivil toplum da sivil toplumculara terk edilecek kadar k─▒ymetsiz de─čildir. Ayn─▒ zamanda gazetecilik de gazetecilere.ÔÇŁ G├Âkhan kendi kriterlerinin en temel olarak ekip arkada┼člar─▒n─▒n sosyal bilimlere vak─▒f olmas─▒ oldu─čunu s├Âyl├╝yor.

Kurumsalla┼čma do─črulamac─▒lar─▒ g├╝├žlendirir mi k─▒r─▒lganla┼čt─▒r─▒r m─▒?

Hem IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsekÔÇÖle yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmede hem de T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulamac─▒larla yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmelerde g├╝ndeme gelen konulardan biri de kurumsalla┼čma meselesiydi. Bizim kurumsalla┼čmadan anlad─▒─č─▒m─▒z bir do─črulama akt├Âr├╝n├╝n t├╝zel bir kimli─či olmas─▒, bu akt├Âre emek veren edit├Ârlerin isimlerinin kamuya a├ž─▒k olmas─▒ ve finansal kaynaklar─▒n─▒n ┼čeffafl─▒─č─▒ ya da denetlenebilirli─čiydi. 

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun kurumsalla┼čman─▒n pozitif ├ž─▒kt─▒lar─▒ oldu─čuna en fazla inananlardan: ÔÇťDo─črulama i┼činin kurumsalla┼čmas─▒ bizim gibi bir kurum i├žin olduk├ža pozitif. M├╝dahalelere a├ž─▒k h├óle gelmekten daha ├žok biz buna f─▒rsat olarak bak─▒yoruz. Kurumsalla┼čmam─▒┼č olsayd─▒k, finansal olarak da etki olarak da b├╝y├╝memi┼č olsayd─▒k ┼ču anda oldu─čumuz noktada olamazd─▒k.ÔÇŁ 

ErsunÔÇÖa g├Âre Do─čruluk Pay─▒ etkinlik seviyelerini ve gelecek planlar─▒n─▒n netli─čini kurumsalla┼čm─▒┼č olmas─▒na bor├žlu. Bunlar kurum i├žin g├╝vence sa─čl─▒yor. Ona g├Âre ┼čahsi bir giri┼čim ya da g├Ân├╝ll├╝l├╝k esas─▒yla do─črulamaya ba┼članabilir ama bu i┼či devam ettirebilmek i├žin kurumsalla┼čarak kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ almak ┼čart.

Kurumsalla┼čma s├╝recini ba┼čar─▒yla y├╝r├╝tm├╝┼č bir ba┼čka kurum olan Teyit.orgÔÇÖdan G├╝lin ├çavu┼č ise kurumsalla┼čman─▒n ve bu i┼čin bir ekonomisinin olu┼čmas─▒n─▒n, bir yandan me┼čruiyet sa─člad─▒─č─▒n─▒ ├Âte yandan da zaman zaman i┼čleri karma┼č─▒kla┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. ├çavu┼č, insanlar─▒n ┼čeffafl─▒k i├žin web sitesinde payla┼č─▒lan verilerin gizli bilgilermi┼č gibi k├Â┼če yaz─▒lar─▒nda ele al─▒nmas─▒ndan ┼čik├óyet├ži olsa da ┼čeffafla┼čman─▒n mutlak bir ┼čart oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. Yine ├çavu┼č, ┼čeffafla┼čman─▒n gerektirdi─či bilgi payla┼č─▒m─▒n─▒n do─črulama kurulu┼člar─▒na bir silah olarak da d├Ânebildi─čini s├Âyl├╝yor. ├çavu┼čÔÇÖa g├Âre b├╝t├že ├že┼čitlendirilse bile birileri rahats─▒z olmaya devam edebiliyor, insanlar bu paralar─▒n nas─▒l kazan─▒ld─▒─č─▒ konusunda huzursuzluk duyuyorlar ve sald─▒r─▒lar s├╝r├╝yor. S├Âz konusu kurumsalla┼čman─▒n getirdi─či insan kayna─č─▒ ┼čeffafl─▒─č─▒ oldu─čunda ise Emre Sakl─▒caÔÇÖn─▒n s├Âyledikleri ├Ânemli. Sakl─▒ca, TwitterÔÇÖdan ├╝lke kurtarman─▒n m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒, gazetecinin zaten aktivistlik yapmak durumunda olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylerken editoryal karar alan ki┼čilerin kendilerini bir kamp─▒n ├╝yesi olarak g├Âsterecek ve tarafs─▒zl─▒k karakterini bozacak bir yerde bulunmas─▒n─▒n do─črulama a├ž─▒s─▒ndan do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. 

S├Âz konusu kurumsalla┼čma oldu─čunda Malumatfuru┼č ise daha farkl─▒ bir ak─▒m─▒ temsil ediyor. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z Malumatfuru┼č temsilcisi do─črulamac─▒l─▒kta kurumsalla┼čman─▒n i┼čin ne kadar profesyonel olarak yap─▒lmak istendi─čine ba─čl─▒ oldu─čunu belirtiyor. Kendilerinin bu i┼če amat├Âr olarak yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen temsilci teyit├žilik profesyonel bir ┼čeye d├Ân├╝┼č├╝rse bunun zaten i├žinde yer almayaca─č─▒n─▒ belirtiyor. Zira bunun kimli─čin a├ž─▒klanmas─▒ zorunlulu─čunu getirdi─čini s├Âyl├╝yor. Malumatfuru┼č temsilcisine g├Âre kurumsall─▒─č─▒n ┼čart─▒ olarak g├Âr├╝len ger├žek kimliklerin a├ž─▒klanmas─▒ meselesinin hi├žbir ├Ânemi yok, zira ortaya saf hakikat konuyor. Y─▒lda 10-15 tehdit ald─▒─č─▒, sadece birilerinin ismi ge├žti─či i├žin sayfalara ve i├žeriklere engellemeler gelen bu ortamda kurumsall─▒k ona g├Âre riskli.

Do─črulu─ču Ne ekibinden Dr. Selman Selim Aky├╝zÔÇÖ├╝n sahiplik yap─▒s─▒yla ilgili s├Âyledikleri de burada ├Ânem te┼čkil ediyor: ÔÇťSahiplik yap─▒lar─▒na bak─▒lmas─▒ ├Ânemli. Siz kimsiniz? Buna bakmak laz─▒m. Hibeler, i┼č birlikleri s─▒k─▒nt─▒ yaratabiliyor.ÔÇŁ Aky├╝z, bu y├╝klere ra─čmen kendilerinin de kurumsalla┼čma ve dernekle┼čme s├╝recinde olduklar─▒n─▒ belirtiyor. Ger├žekten de kurumsalla┼čma yan─▒nda ciddi bir finansal y├╝k getiriyor ve bunu ger├žekle┼čtirebilmek i├žin ba┼čvurulan gelir elde etme y├Ântemleri ├žo─ču zaman do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n yapt─▒─č─▒ i┼čten daha fazla konu┼čulabiliyor. Geleneksel ve ├žo─čunlukla akademi taraf─▒nda h├ókim bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ olan sahiplik ├╝zerinden ele┼čtiriye g├╝n├╝m├╝zde hibe programlar─▒na y├Ânelik ele┼čtirel tav─▒r da eklendi─činde kurumsalla┼čman─▒n a─č─▒r bir y├╝k├╝ de ortaya ├ž─▒km─▒┼č oluyor. 

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking TurkeyÔÇÖi temsilen konu┼čan Merve G├Âkhan ise kurumsalla┼čma ile ilgili bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ anlat─▒rken ┼ču iyidir ┼ču k├Ât├╝d├╝r gibi bir perspektife sahip olmad─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. E─čer teyit i┼činden birisi para kazan─▒rsa bu i┼č k├Ât├╝ olur kazanmazsa bu i┼č safiyane olur gibi bir bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ belirten G├Âkhan kendilerinin kamu yarar─▒na bir dernek oldu─čunu, dernekte profesyonel olarak tam mesaili ├žal─▒┼čan insanlar oldu─čunu ve bu ekibin g├╝├žlendirilmesine ihtiya├ž oldu─čunu belirtiyor ve kendileri i├žin esas olan─▒n kurumsalla┼čmadaki niyetten ziyade netice oldu─čunu s├Âyl├╝yor. T├╝rkiyeÔÇÖdeki baz─▒ do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n tek meseleleri para kazanmak olmasa da baz─▒ konularda do─črulamac─▒l─▒k yapmad─▒klar─▒n─▒ ve bunun ideolojik sebeplerle b├Âyle oldu─čunu s├Âyleyen G├Âkhan g├╝venilirli─čin ├Âl├ž├╝s├╝n├╝n gelir modeli olamayaca─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde. G├Âkhan, kurum olarak g├Ân├╝llerinden ge├ženin do─črulamac─▒l─▒─č─▒n sivil toplum eliyle s├╝ren bir faaliyet olmas─▒ oldu─čunu belirtirken, sivil topluma da toplumun ve ba┼čkaca kurumlar─▒n maddi ve manevi olarak sahip ├ž─▒kmas─▒ gerekti─čini savunuyor. ÔÇťBosphorus Global ├žat─▒s─▒ alt─▒nda olman─▒n g├╝venilirli─čimize katk─▒ sa─člad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yoruz. Ayr─▒ca kurumumuzun di─čer projelerinde ger├žekle┼čtirilen ├žal─▒┼čmalarda haz─▒rlanan rapor ve analizler, do─črulama noktas─▒nda alternatif kaynaklar edinmemizi sa─čl─▒yor, ara┼čt─▒rmalar─▒m─▒z─▒ derinlemesine ve kapsaml─▒ ger├žekle┼čtirme noktas─▒nda katk─▒ sa─čl─▒yorÔÇŁ diye ekliyor. 

Kurumsalla┼čma konusunda do─črulama alan─▒nda ├Ânemli olarak g├Âr├╝len g├Âstergelerden biri de finansal yap─▒n─▒n ┼čeffafl─▒─č─▒ ve metodolojinin g├╝venilirli─či oldu─čundan IFCN imzac─▒l─▒─č─▒ referans noktas─▒ olarak g├Âr├╝l├╝yor. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z kurumlar aras─▒nda ayn─▒ grup ├žat─▒s─▒nda yay─▒n yapan Fact-Checking Turkey ve G├╝n├╝n Yalanlar─▒ haricindeki t├╝m organizasyonlar IFCN imzac─▒l─▒─č─▒na olumlu bakt─▒klar─▒n─▒ kurumsal yap─▒lar─▒ buna izin verdi─či takdirde ba┼čvurmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝klerini ya da mevcut yap─▒lar─▒ izin vermese de IFCNÔÇÖi referans olarak ad─▒klar─▒n─▒ belirtti. Bu konuda olumsuz g├Âr├╝┼č belirten Fact-Checking Turkey ve G├╝n├╝n Yalanlar─▒ temsilcisi Merve G├Âkhan ise do─črulamac─▒l─▒k ve teyit├žilik i├žin en temel ilkenin, ara┼čt─▒rmac─▒ ki┼či ya da kurumun tarafs─▒z ve ba─č─▒ms─▒z hareket edebilme kabiliyetine sahip olmas─▒ oldu─čunu belirtirken IFCNÔÇÖin ABDÔÇÖli bir medya akt├Âr├╝ etraf─▒nda kurulmu┼č olmas─▒ nedeniyle bu a─ča ├╝ye olman─▒n ilkeleriyle ├želi┼čti─čini bu nedenle bu a─ča ├╝ye olmay─▒ d├╝┼č├╝nmediklerini kaydetti. 

Hangi veriler do─črulamac─▒lar i├žin daha g├╝venilir?

Do─črulamac─▒lar─▒n en ├žok ele┼čtirildi─či konulardan biri de neyi neye g├Âre do─črulad─▒klar─▒. Burada veri kaynaklar─▒ b├╝y├╝k ├Ânem arz ediyor; ama veri kaynaklar─▒ da homojen bir g├╝venilirlik yap─▒s─▒ sergilemiyor. Daha da ├Ânemlisi, eri┼čilebilir veri ve ara┼čt─▒rma say─▒s─▒ her ge├žen g├╝n artt─▒─č─▒ndan ├žok say─▒da farkl─▒ mekanizmay─▒ devreye sokmak gerekebiliyor. Biz g├Âr├╝┼čmelerimizde veriye g├Âre de─čil de veriyi sunan kuruma g├Âre g├╝venilirlik seviyelerini sorgulamay─▒ tercih ettik. Burada amac─▒m─▒z konu┼čtu─čumuz kurumlar─▒n sosyal a─č hesaplar─▒na T├ť─░KÔÇÖten ya da belirli sivil toplum ├Ârg├╝tlerinin ara┼čt─▒rmalar─▒ndan yararlan─▒larak yap─▒lm─▒┼č analizlere gelen ├Âfkeli mesajlar─▒n rasyonel bir mant─▒─ča dayan─▒p dayanmad─▒─č─▒n─▒ anlamakt─▒. Bu ba─člamda g├Âr├╝┼čmecilerle ├╝├ž t├╝r kaynak taraf─▒ndan sa─članan verileri konu┼čtuk: devlet kurumlar─▒, sivil toplum ├Ârg├╝tleri ve ├╝niversiteler. 

Devlet kurumlar─▒ elbette T├╝rkiyeÔÇÖdeki mevcut siyasi yap─▒ gere─či sa─člad─▒klar─▒ veriler en ├žok sorgulanan kurumlar h├ólinde; ama do─črulamac─▒lar devlet taraf─▒ndan sa─članan veriye o kadar da ku┼čkucu bir pencereden bakm─▒yor. ├ľrne─čin Do─črulu─ču Ne ekibi temsilcisi Dr. Selman Selim Aky├╝z siyaset├žilerin manip├╝lasyon e─čilimi olabildi─čini ama devlet kayna─č─▒nda apa├ž─▒k ┼čekilde yanl─▒┼č bilgiye yer verilmesinin yayg─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Do─črulu─ču Ne olarak bu nedenle referanslar─▒ndan biri olarak resmi kurumlar─▒n ara┼čt─▒rmalar─▒na g├╝vendiklerini s├Âyleyen Aky├╝z, ├Ârne─čin T├╝rkiyeÔÇÖdeki domuz say─▒s─▒ gibi istatistikleri do─čal olarak T├ť─░KÔÇÖten alabildiklerini s├Âyl├╝yor. 

Enflasyon verilerinden yola ├ž─▒karak devlet verilerinin g├╝venli─čini yorumlayan Malumatfuru┼č temsilcisi ise bu tarz verilerin neticede uluslararas─▒ standartlar kullan─▒larak haz─▒rland─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. ├ľrne─čin T├ť─░K yeni bir i┼čsizlik tan─▒m─▒yla geldiyse o veriyle ilgili bir ├žekince varsa alternatif bir a├ž─▒klama ya da metodoloji mevcutsa bu a├ž─▒klama ya da metodolojiye de analizlerinde yer verdiklerini iletiyor. 

Teyit.orgÔÇÖdan Emre Sakl─▒ca ise devletten gelen bu veri tamamen do─črudur ya da tamamen yanl─▒┼čt─▒r gibi bir bak─▒┼člar─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Konuyla ilgili ba┼čka yerlerde yay─▒nlanan rapor ve verilere de bakarak ortak bir ├žal─▒┼čma yaratmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ s├Âyleyen Sakl─▒ca ellerindeki tek kaynak bu oldu─čunda devlet kurumlar─▒ndan ekstra bilgi talep ettiklerini iletiyor. Sakl─▒ca ge├žen sene bir do─črulama i├žin devletin ve bir sendikan─▒n verilerinin ├želi┼čti─či noktada verileri k─▒yaslayarak ve ilgili alandan foto─čraflarla do─črulamay─▒ tamamlad─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Yine Teyit.orgÔÇÖdan Nilg├╝n Y─▒lmaz da ├Ânemli olan─▒n kaynak de─čil, verinin belli bir metoda uygun olarak toplan─▒p toplanmad─▒─č─▒ ve tutarl─▒ olup olmad─▒─č─▒ oldu─čunu belirtiyor. 

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun ise kendileri i├žin siyaset├žinin ya da partinin verisiyle devlet kurumlar─▒n─▒n verilerinin ayn─▒ g├╝venilirlik d├╝zeyinde olmad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Siyaset├žilerin s├Âylemlerinde siyaset├žinin kayna─č─▒na gidip onu sorgulad─▒klar─▒n─▒ belirten Ersun devlet kurumlar─▒n─▒n verilerinde ise hik├óyenin de─či┼čti─čini s├Âyl├╝yor: ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖdeki fact-checking i┼činin en zor noktas─▒ buras─▒. Resmi verilere g├╝vensizlik ortam─▒ var, g├╝vensizlik her ge├žen g├╝n art─▒yor. Acaba pozitif bir ┼čey olur mu diye bekliyoruz ama bir geli┼čme yok. Bir fact-checking kurumunun ben resmi verileri kullanm─▒yorum deme l├╝ks├╝ yok. Bu verileri kullanmak bizim en b├╝y├╝k par├žam─▒zdan biri. ─░stiyoruz ki bunlara g├╝venelim. ├çok daha farkl─▒ alanlarda, kategorilerde i├žerikler ├ž─▒kabiliriz b├Âylece. Ama bizim de kurum olarak g├╝vensizli─čimiz s├Âz konusu. ─░┼čsizlik verisi yay─▒nlan─▒yor mesela, bireysel olarak bu veriye g├╝venmiyorsunuz, ben de g├╝venmiyorum; ama kurum olarak Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n bu veriyi kullanamama l├╝ks├╝ yok. ├ç├╝nk├╝ bunu kullanmadan olmaz. Benim bireysel olarak buna g├╝venmiyor olmam hi├ž bir ┼čeyi ifade etmez, okuyucunun g├╝venmemesi de. ├ç├╝nk├╝ bunun alternatifi yok. Bu g├╝vensizli─či ortadan kald─▒rmak da siyaset├žilerin elinde, g├╝venin yeniden in┼čas─▒ hem ├žok uzun s├╝recek hem ├žok me┼čakkatli olacak. Biz verileri kullan─▒yoruz, g├╝venip g├╝venmemek bir ┼čey ifade etmiyor yani.ÔÇŁ

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking TurkeyÔÇÖi temsilen konu┼čan Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─či Koordinat├Âr├╝ Merve G├Âkhan siyasi partilerin oy kayg─▒s─▒ sebebiyle raporlar─▒nda tarafl─▒ ya da yanl─▒┼č bilgiyi servis etmekten ka├ž─▒nmad─▒klar─▒n─▒ ve bunun anla┼č─▒labilir bir olgu oldu─čunu s├Âyl├╝yor. Kullan─▒lacak raporlar kim taraf─▒ndan haz─▒rland─▒─č─▒na bak─▒lmaks─▒z─▒n incelenirken devletin resmi istatistik kurumu T├ť─░K i├žin ise daha farkl─▒ bir alg─▒ var. G├Âkhan, T├ť─░KÔÇÖin ulusal ve uluslararas─▒ ├Ârg├╝tler taraf─▒ndan kabul g├Âren rapor ve veriler ortaya koydu─čunu ve a├ž─▒klanan veri ve raporlar─▒n belli denetim ve de─čerlendirme s├╝re├žlerinden ge├žtikten sonra bu otoriteler taraf─▒ndan g├╝venilir kabul edildi─činin alt─▒n─▒ ├žiziyor. 

Son d├Ânemde ├Ânemli siyasi ve ekonomik geli┼čmelerle ilgili yorum yapmak ve bunlar─▒ anlamland─▒rmak i├žin kullan─▒lan veri tiplerinden biri de sivil toplum kurulu┼člar─▒ taraf─▒ndan ├╝retilenler. S├Âz konusu sivil toplum taraf─▒ndan ├╝retilen veriler oldu─čunda do─črulamac─▒lar genel olarak bu verilerin ├╝retiminin ├Ânemli oldu─čunu ama metodolojinin ve kurumun bu tarz veri ├╝retmedeki deneyiminin de ├Ânemli oldu─čunu belirtiyorlar.

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun STKÔÇÖlar─▒n yay─▒nlam─▒┼č oldu─ču periyodik raporlar ve verileri kaynak olarak g├Ârd├╝klerini; ama bunlar─▒n de─čerlendirilebilmesi i├žin en ├Ânemli ┼čeyin bu kurumlar─▒n g├╝venilir stat├╝de olmas─▒ ve yay─▒nlad─▒klar─▒ verileri belirli bir s├╝redir yay─▒nl─▒yor olmalar─▒ gerekti─čini s├Âyl├╝yor. Ersun, g├╝venilirli─či ├Âl├žen bir veri ya da kurum da olmad─▒─č─▒ndan buradaki g├╝ven meselesinin editoryal bir karar oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. Ersun, uzun y─▒llard─▒r alanda olmama, ├ž─▒kt─▒lar─▒n toplumun geni┼č kesimleri taraf─▒ndan dikkate al─▒nmas─▒ ve kan─▒tlanm─▒┼č ciddi problemler olmamas─▒ gibi kriterlerin sa─članmas─▒ h├ólinde STK verilerini kulland─▒klar─▒n─▒ belirtiyor.

Teyit.orgÔÇÖdan G├╝lin ├çavu┼č ise sivil toplumun veri setlerini kulland─▒klar─▒n─▒, bunun TeyitÔÇÖin bilgi ekosistemine ili┼čkin vizyonunun bir par├žas─▒ oldu─čunu s├Âyl├╝yor. Bu alandaki veri derleme s─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒n fark─▒nda olduklar─▒n─▒ belirten ├çavu┼č, verilerin kontrol├╝ birbirleriyle uyumlu tutulmas─▒ gibi noktalarda problemler g├Âzlemlediklerini, bir kurumdan ald─▒klar─▒ veriye tek ba┼č─▒na g├╝venmemeye ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. ├çavu┼č, STKÔÇÖlar─▒n ve gazetecilerin de kat─▒labilece─či e─čitim serileri olu┼čturarak bu kurumlar─▒n veri setlerini nas─▒l tutacaklar─▒ konusunda g├╝├žlendirebilecekleri konusunda onlara destek vermenin TeyitÔÇÖin gelecek planlar─▒n─▒n bir par├žas─▒ oldu─čunu s├Âyl├╝yor. ├çavu┼č, mevcut verilerde de ciddi aksakl─▒klar oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. ├ľrne─čin bir analizin yaz─▒m s├╝recinde bir sivil toplum kurulu┼čunun ba┼čkan─▒n─▒ arad─▒─č─▒nda, sadece o kurumda olan bir verinin kayna─č─▒n─▒ sorgulad─▒─č─▒nda yaln─▒zca ÔÇťbenim notlar─▒mda var o veriÔÇŁ yan─▒t─▒n─▒ ald─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor ve ekliyor: ÔÇťVeri ├Âyle bir ┼čey de─čil. Medyayla payla┼čmadan evvel veriyi nas─▒l toplad─▒─č─▒n─▒z─▒ a├ž─▒klayabiliyor olman─▒z laz─▒m. Her kurum b├Âyle de─čil ama ba┼čka ┼čekilde belli g├╝ven oturtmu┼č kurumlara kar┼č─▒ da ┼č├╝phe etmemiz gerekiyor.ÔÇŁ

Do─črulu─ču Ne temsilcisi Dr. Selman Selim Aky├╝z ise STKÔÇÖlar taraf─▒ndan olu┼čturulan veri setleriyle ilgili ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťO alanda otorite olmu┼č sivil toplum kurulu┼člar─▒ vard─▒r, onlar benim i├žin kaynakt─▒r. Onlar da do─črulama yap─▒yor bazen alanlar─▒na y├Ânelik. E─čer bir STKÔÇÖn─▒n raporlar─▒ veri temelliyse ben bunu kullan─▒r─▒m. Analiz yazarsam genelde ikinci kayna─ča bakar─▒m.ÔÇŁ Aky├╝zÔÇÖ├╝n bak─▒┼č─▒ da genel olarak kurumun itibar─▒ ve verinin ├žapraz do─črulama y├Ântemiyle do─črulanabilirli─či ├╝zerine kurulu.

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey de STKÔÇÖlar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ referans almadan evvel veri toplama, depolama ve i┼čleme y├Ântemleri bak─▒m─▒ndan uluslararas─▒ kabul g├Ârm├╝┼č y├Ântem ve metodolojileri kullan─▒p kullanmad─▒klar─▒na g├Âre s─▒n─▒fland─▒rd─▒klar─▒n─▒ ve detayl─▒ bir ┼čekilde incelediklerini aktar─▒yor. 

Malumatfuru┼č temsilcisi de di─čer do─črulamac─▒larla benzer bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na sahip: ÔÇťG├╝├žl├╝, bilindik, i┼č kalitesi belli olan bir sivil toplum kurulu┼ču ise g├╝venirim; ama de─čilse destekleyici bir ┼čey arar─▒m, ancak o ┼čekilde kullan─▒r─▒m.ÔÇŁ

Son y─▒llarda T├╝rkiyeÔÇÖde s─▒kl─▒kla g├╝venilirli─či ba─člam─▒nda ele┼čtiri oklar─▒n─▒n hedefi olan kurumlardan biri de ├╝niversiteler. Hem ├╝niversitelerin y├Ânetim yap─▒s─▒nda ya┼čanan k├Âkten de─či┼čim hem de T├╝rkiyeÔÇÖden yurt d─▒┼č─▒na yo─čun akademisyen g├Â├ž├╝ ├╝niversitelerde ├╝retilen verinin sorgulanmas─▒na yol a├žt─▒. Peki do─črulamac─▒lar akademide ├╝retilen veriye nas─▒l bak─▒yor?

Yay─▒nlanm─▒┼č akademik ├žal─▒┼čmalar─▒ dikkate ald─▒klar─▒n─▒ belirten Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan ErsunÔÇÖa g├Âre her ne kadar sadece yay─▒nlanm─▒┼č olmas─▒ g├╝venilirli─či tek ba┼č─▒na tesis etmiyorsa da bir ┼čekilde bir s─▒n─▒r ├žizilmesi gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yor.

Teyit.orgÔÇÖdan Nilg├╝n Y─▒lmaz ise delil hiyerar┼čisinin ├žok m├╝him oldu─čunu ve sosyal bilimlerle fen bilimleri alan─▒nda ├╝retilen bilgilere yakla┼č─▒mlar─▒ aras─▒nda baz─▒ farkl─▒l─▒klar oldu─čunu s├Âyl├╝yor: ÔÇťFen bilimlerinde bir ┼čeye karar vermek kolay ├ž├╝nk├╝ bu bir meta analiz mi, ├žok farkl─▒ ara┼čt─▒rman─▒n sentezlenmesi ile olu┼čturulmu┼č g├╝├žl├╝ bir ara┼čt─▒rma m─▒, buna bak─▒yoruz. Sosyal bilimlerde ortaya belli yarg─▒lar da giriyor, onu tartmak zor. Biz zaten sosyal bilimlerde m├╝mk├╝n mertebe do─črudan veriye dayanmay─▒ tercih ediyoruz. ─░┼čin ehli olarak bilinen, doktoras─▒n─▒ o alanda yapm─▒┼č bir insandan bize ba─člam─▒ aktarmas─▒n─▒ rica ediyoruz, onun referans verdi─či ├žal─▒┼čmalara y├Âneliyoruz. ├çapraz do─črulama yap─▒yoruz. ├çeli┼čen bir ├žal─▒┼čma var m─▒, bu ├žal─▒┼čma neye dayan─▒yor diye bak─▒yoruz.ÔÇŁ

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey ├╝niversitedeki ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n olu┼čturdu─ču veri setleri ve raporlar─▒ kullanmadan evvel dayand─▒r─▒lan metodoloji, kullan─▒lan y├Ântemler ve se├žilen parametreleri de─čerlendiriyor. Raporun ├Ânceden belirlenmi┼č bir cevab─▒ elde etmek i├žin haz─▒rlanm─▒┼č retorik bir ├žal─▒┼čma olmamas─▒ ├Ânemli g├Âr├╝l├╝yor. 

├ťniversiteler taraf─▒ndan ├╝retilen bilgi ile ilgili genel olarak do─črulamac─▒lar aras─▒nda bir uzla┼čma oldu─čunu s├Âylemek m├╝mk├╝n. Daha akademik arka plandan gelen do─črulamac─▒lar bilgi hiyerar┼čisi konusunda daha detayl─▒ bir filtreleme mekanizmas─▒ndan bahsederken ├žo─čunluklu olarak yay─▒nlanma, yay─▒nlanan mecra ve uzmanlar─▒n referans─▒ gibi baz─▒ niteliklerin ├Ânemsendi─či g├Âr├╝l├╝yor. 

Kaynaklarla ve yalanlanan kurulu┼člarla ili┼čkiler nas─▒l kuruluyor?

Yanl─▒┼č bilginin yaratt─▒─č─▒ toplumsal sonu├žlar ├Âzellikle sosyal medya g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝ ile do─čru orant─▒l─▒ bir ┼čekilde art─▒yor. Bu sebeple bu tarz viral olmu┼č i├žeriklerin do─čruluk kontrol├╝ sa─člananm─▒┼č h├óllerinin de g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝n├╝n art─▒r─▒lmas─▒ yanl─▒┼č bilgi ile m├╝cadele anlam─▒nda ├Ânemli bir basamak. Fakat T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama platformlar─▒n─▒n ├Âzellikle sosyal medyada viral olmu┼č i├žeriklerin kaynaklar─▒n─▒n tespitinin zorlu─čunun yan─▒ s─▒ra yanl─▒┼č bilgiyi yayan kaynakla ileti┼čime ge├žmenin gereklili─čine dair ┼č├╝pheleri var. 

Asl─▒nda Do─čruluk Pay─▒ ve Malumatfuru┼č gibi do─črulad─▒klar─▒ iddialar─▒ belirli bir grup i├žerisinden se├žen kurumlar i├žin kaynakla ileti┼čime ge├žmenin uygulanmas─▒ daha kolay bir s├╝re├ž oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Fakat bu iki platform da eskiden beyanlar─▒n─▒ kontrol ettikleri kaynaklarla ileti┼čime ge├žtiklerini ancak ├že┼čitli sebeplerle bu prati─če art─▒k devam etmediklerini belirtiyor. G├Âzlenen ortak kayg─▒ kaynakla ileti┼čime ge├žerek bu ki┼čiyi toplumsal olarak g├Âr├╝n├╝r bir ┼čekilde yayd─▒─č─▒ yanl─▒┼č bilgiden dolay─▒ sorumlu ve hesap verebilir k─▒lma ├žabas─▒n─▒n anlams─▒z olaca─č─▒ ile ilgili. Kuruldu─ču ilk d├Ânemde izledi─či prosed├╝r ve metodoloji gere─či kontrol etti─či her iddiay─▒ ilgili siyasi akt├Âr ile payla┼čan ve zaman zaman bu siyaset├žilerden geri d├Ân├╝┼č de alan Do─čruluk Pay─▒ bu uygulamas─▒nda de─či┼čikli─če gitmek durumunda kalm─▒┼č. Platformun direkt├Âr├╝ Batuhan Ersun bu zamana dek do─čruluk kontrol├╝ sa─člad─▒klar─▒ hi├žbir siyaset├žinin sorumluluk kabul ederek yanl─▒┼č beyan─▒ndan dolay─▒ ├Âz├╝r diledi─či gibi bir durum ya┼čamad─▒klar─▒n─▒ ama platformun haz─▒rlad─▒─č─▒ i├žerikler sonras─▒ baz─▒ siyaset├žilerin s├Âylemlerinde bir ÔÇťU d├Ân├╝┼č├╝ÔÇŁ ya┼čand─▒─č─▒n─▒ da fark ettiklerini s├Âyl├╝yor. ErsunÔÇÖa g├Âre Facebook ile olan i┼č birli─činin bunda pay─▒ b├╝y├╝k. 

IFCN Direkt├Âr├╝ ├ľrsek de Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒ kurdu─ču d├Ânemde platformun ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ana ak─▒m medyada yer ald─▒─č─▒n─▒, siyaset├žilerin kontrol edilen iddialar─▒n─▒n kimi zaman ajanslar ve medya kurulu┼člar─▒ taraf─▒ndan haberle┼čtirildi─čini ve bunun hedef kitleye ula┼čmak i├žin ├Ânemli bir yol oldu─čunu hat─▒rlat─▒yor. Fakat ├ľrsekÔÇÖe g├Âre g├╝n├╝m├╝zde bu, medya atmosferinde ya┼čanan de─či┼čim sebebiyle pek m├╝mk├╝n de─čil: ÔÇť├ľrne─čin, AmerikaÔÇÖda Politifact TrumpÔÇÖ─▒n bir iddias─▒n─▒ yanl─▒┼člay─▒nca ve bu CNNÔÇÖde haber olunca ├žok b├╝y├╝k bir etki yarat─▒yor. ─░ngiltereÔÇÖde bir kurulu┼č da etkisini ├Âl├žerken siyaset├žilerin hatalar─▒n─▒ kabul etme say─▒s─▒n─▒ ├Ânemli bir kriter olarak g├Âr├╝yor, iddian─▒n d├╝zeltilip d├╝zeltilmedi─čini takip ediyor. T├╝rkiyeÔÇÖde ise medya arac─▒l─▒─č─▒yla h├╝k├╝mete, siyaset├žilere bask─▒ yapmak gibi bir durum kalmad─▒.ÔÇŁ ├ľrsek bu ÔÇťyenilgiÔÇŁnin do─čruluk platformlar─▒n─▒ daha ├žok kullan─▒c─▒ odakl─▒ viral i├žeriklere do─čru y├Âneltti─čini d├╝┼č├╝nse de bu yeni e─čilimin ne kadar s├╝rd├╝r├╝lebilir ve faydal─▒ oldu─ču konusunda karars─▒z. 

Malumatfuru┼čÔÇÖtan g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z temsilci eskiden yanl─▒┼člad─▒klar─▒ k├Â┼če yazarlar─▒yla direkt olarak ileti┼čime ge├žtiklerini fakat kimsenin payla┼čt─▒─č─▒ yanl─▒┼č bilgiyi d├╝zeltmemesi sebebiyle bunu art─▒k bir zaman kayb─▒ olarak g├Ârd├╝klerini s├Âyl├╝yor. K├Â┼če yazarlar─▒n─▒n yanl─▒┼č bilgi yaymalar─▒n─▒n ├Ân├╝nde bir engel olmad─▒─č─▒ gibi aksine baz─▒ toplumsal yap─▒lar─▒n bunu besledi─či g├Âr├╝┼č├╝nde: ÔÇťK├Â┼če yazar─▒ etkile┼čim istiyor, hakikati ├Ânemsemiyor olabiliyor. Siyaset ne kadar kutupla┼čm─▒┼čsa gazete k├Â┼čeleri de ayn─▒. Halk─▒n zaten medya okuryazarl─▒─č─▒ yok, kar┼č─▒s─▒ndaki insan─▒n istedi─či bilgiye inanmas─▒n─▒ sa─člayabiliyor k├Â┼če yazar─▒. Bunun bir cezas─▒ da yok.ÔÇŁ Do─črulu─ču Ne kurucusu Dr. Selman Selim Aky├╝z de yanl─▒┼č bir haberi do─črulatman─▒n bir yarar─▒ olmayaca─č─▒n─▒, sosyal medyada yanl─▒┼č bilgi i├žeren bir payla┼č─▒m─▒n alt─▒nda yorum olarak bilginin yanl─▒┼čl─▒─č─▒na dikkat ├žekilebilece─čini; ama bunun da do─črulamac─▒lar─▒n g├Ârevi olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yor. ÔÇťGazeteciler ├Âz├╝r dilemeyi ├žok sevmezler, mahkemeye git derlerÔÇŁ diye de ekliyor. 

Uluslararas─▒ medyada ├ž─▒kan haberleri do─črulayan Fact-Checking Turkey projelerini ├Ârnek veren Merve G├Âkhan tekzip ettikleri haberlerin neredeyse tamam─▒n─▒n d├╝zeltildi─čini belirtiyor. G├Âkhan, Fact Checking Turkey taraf─▒ndan tekzip edildikten sonra haberi d├╝zelten kurumlar aras─▒nda BBC, Huffington Post, the Guardian, BuzzFeed gibi kurumlar─▒n isimlerini say─▒yor. G├Âkhan, s├Âz konusu T├╝rkiyeÔÇÖdeki yay─▒nlar oldu─čunda ise meselenin b├Âyle ilerlemedi─čini s├Âyl├╝yor: ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖde defalarca yalan oldu─ču ispatlanan konular bile maalesef tekrar edilmeye devam ediyor. Bu da bize dola┼č─▒mda olan yanl─▒┼č bir malumat─▒n bilgi eksikli─činden de─čil, yalan─▒n bir propaganda ayg─▒t─▒ olarak sistematik olarak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor.ÔÇŁ

Genel olarak t├╝m g├Âr├╝┼čmecilerin yan─▒tlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, do─črulanan bilginin kaynaklar taraf─▒ndan de─či┼čtirilmesi konusunda do─črulamac─▒lar aras─▒nda bir memnuniyetsizlik oldu─ču s├Âylenebilir. 

Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ sistemi T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama alan─▒n─▒ nas─▒l etkiledi? 

T├╝rkiyeÔÇÖde son zamanlarda bilgi ekosistemini en dramatik ┼čekilde de─či┼čtiren olaylardan biri de siyasal sistemin de─či┼čimi oldu. Bu nedenle 2016 ├Âncesi d├Ânemde de aktif olan do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n devletten ya da parlamento ├╝zerinden bilgi edinme tecr├╝belerine yeni sistemin nas─▒l yans─▒d─▒─č─▒n─▒ sorduk. Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun, ├Âzellikle ba┼čkanl─▒k sistemine ge├žilmesiyle beraber art─▒k eskisi kadar farkl─▒ siyasi fig├╝r├╝n analiz edilmesinin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒, 2020 itibariyle i├žeriklerinde yer verdikleri siyaset├žilerin say─▒s─▒n─▒n olduk├ža azald─▒─č─▒n─▒ ve ├žal─▒┼čma odaklar─▒n─▒n giderek siyaset├žinin kendisinden konu ba┼čl─▒klar─▒na do─čru kayd─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. ─░nsan g├╝c├╝ ve harcanmas─▒ gereken mesai d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde de art─▒k do─čruluk kontrol├╝ yap─▒lacak iddialar iddia sahibinin g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝ ve iddian─▒n kendisinin viralli─čine g├Âre se├žiliyor. ÔÇť┼×u an ├Ânemi yok zaten milletvekillerinin s├Âyledi─či ┼čeylerin. Baz─▒ spesifik alanlarla u─čra┼čanlar var, konu┼čtu─čunda ses getiriyor ama eskisi kadar bir ├Ânemi yok.ÔÇŁ diyor Ersun. Ki┼čisel olarak mecliste yer alan ve siyaseten halk─▒ temsil eden insanlar─▒n daha fazla a─č─▒rl─▒─č─▒ olmas─▒ gerekti─či g├Âr├╝┼č├╝nde. 

Teyit.org Edit├Âr├╝ Emre Sakl─▒ca ise sistem de─či┼čiminin do─črulama s├╝recine yans─▒mas─▒n─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor: ÔÇťKamu kurumlar─▒n─▒n bilgi aktar─▒m─▒nda biraz daha ├žekingen bir konuma ge├žti─čini s├Âyleyebiliriz, bunun yan─▒ s─▒ra C─░MER gibi bilgi alma imk├ónlar─▒n─▒n hayata ge├žmesi umut verici g├Âr├╝nse de pratikte veri ┼čeffafl─▒─č─▒ konusunda daha fazla ad─▒m at─▒lmas─▒na ihtiya├ž oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Salg─▒n d├Âneminde de veri payla┼č─▒m─▒nda tamamen merkezden y├Ânetim, verilecek verilerin say─▒s─▒ndan niteli─čine denetimi zor bir tablo ortaya koydu. Bu da veri ├╝zerine ├žal─▒┼čan bizim gibi organizasyonlar i├žin daha mu─člak bir ortam yaratt─▒. ├ľzellikle a├ž─▒k kaynaklara daha s─▒k ula┼čma ├žabam─▒zda daha merkezilik bazen olumlu sonu├žlar getirse de kurumlar─▒n veri verme konusunda bazen ├žekinik kalmas─▒ problemler getirdi. Tabii ┼ču anda ortadaki veri ├žoklu─ču d├Ânemin geli┼čimine ba─čl─▒ olarak da okunmas─▒ gereken bir konu. Yani t├╝m d├╝nyada verilerin daha s─▒k yay─▒nlanmas─▒ ve ula┼č─▒labilir olmas─▒ T├╝rkiyeÔÇÖye de etki ediyor. Ama tamamen merkezi bir karar alma yap─▒s─▒ bu verilerin denetimi ve netli─či konusunda bazen kafa kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒ olabiliyor.ÔÇŁ

Malumatfuru┼č temsilcisi sistemin yaratt─▒─č─▒ de─či┼čiklikleri ┼č├Âyle ├Âzetliyor: ÔÇťBilginin ve haberin demokratizasyonu, do─črulama giri┼čimleri i├žin kilit rol oynuyor, ├ž├╝nk├╝ a├ž─▒k kaynak odakl─▒ inceleme ger├žekle┼čtiriliyor. Bilgi ekosistemi ve haber ak─▒┼č─▒ ├╝zerindeki tekelle┼čtirici, bask─▒lay─▒c─▒, ├žok seslili─či ve ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ k─▒s─▒tlay─▒c─▒ giri┼čimler elbette do─črulama ├žal─▒┼čmalar─▒na ket vurur. Siyasetin kutupla┼čt─▒r─▒c─▒ dili ve hamasetle dolu i├žeri─či ile birlikte resmi a├ž─▒klamalar ve istatistikler soru i┼čareti ile kar┼č─▒lan─▒r h├óle geldi. ├ľzellikle son y─▒llarda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z bir├žok ├Ârnek, baz─▒ resmi a├ž─▒klamalar─▒n ger├že─či yans─▒tmad─▒─č─▒n─▒ ortaya koydu ve g├╝ven erozyonuna yol a├žt─▒. Ayr─▒ca, bilgi edinme kanunu kapsam─▒nda yap─▒lan ba┼čvurular da eskisi gibi kar┼č─▒lanmayabiliyor. Tek sesli, yek v├╝cut ┼čekilde hareket eden bas─▒n bloklar─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z. B├Âylesi bir g├Âr├╝n├╝m kar┼č─▒s─▒nda gerek haber t├╝keticisi halk, gerekse do─črulama giri┼čimleri hakikatin inki┼čaf─▒ i├žin g├╝├žl├╝kle kar┼č─▒la┼č─▒yor. ─░lerleyen s├╝re├žte resm├« a├ž─▒klamalar ile do─črulama giri┼čiminin incelemelerinin ├želi┼čti─či vakalar─▒n artmas─▒ gayet olas─▒.ÔÇŁ

Do─črulamac─▒lar birbirlerini nas─▒l g├Âr├╝yor?

S├Âz konusu do─črulama akt├Ârleri oldu─čunda end├╝strideki neredeyse herkesin bu akt├Ârlerle ilgili iyi ya da k├Ât├╝ fikirleri var. Bu akt├Ârler bazen gazete k├Â┼čelerinden bazen televizyon ekranlar─▒ndan bazen de sosyal a─č hesaplar─▒ndan gelen ele┼čtiri oklar─▒n─▒n hedefi oluyor. ├ľzellikle do─črulama kurulu┼člar─▒nca FacebookÔÇÖla yap─▒lan i┼č birlikleri, gazetecilik end├╝strisindeki akt├Ârlerin de faaliyetlerini etkiledi─činden tart─▒┼čmalar─▒n oda─č─▒nda oluyor. Peki do─črulamac─▒lar birbirlerine nas─▒l bak─▒yor? 

Do─črulamac─▒lara birbirlerini nas─▒l g├Ârd├╝klerini sordu─čumuzda ├Ân├╝m├╝ze ├ž─▒kan tablo esasen IFCN imzac─▒s─▒ olan ve bu a─č─▒n kurallar─▒n─▒ kabul etmi┼č olan platformlar─▒n do─črulamac─▒lar─▒n g├Âz├╝nde daha muteber oldu─čunu g├Âsteriyor. 

Malumatfuru┼č edit├Âr├╝ Do─čruluk Pay─▒, Teyit ve YalansavarÔÇÖ─▒n yapt─▒klar─▒ i┼člerin mant─▒─č─▒n─▒ iyi bildi─čini ve g├╝vendi─čini s├Âyl├╝yor. Bu kurumlar─▒n yapt─▒─č─▒ i┼čleri zaman zaman ele┼čtirse de kalitesine daima sayg─▒ duydu─čunu s├Âyl├╝yor. Fact-checking Turkey ve G├╝n├╝n Yalanlar─▒ projelerini ise g├╝vensiz buldu─čunu ┼ču s├Âzlerle ifade ediyor: ÔÇťDo─črulamac─▒l─▒ktaki bu yeni dalgay─▒ insanlar anlayacak zamanla. Ye┼čil toplar gibi olacak ve parti b├╝ltenine d├Ânecek. Bir katma de─čeri de olmayacak. Devletin arkas─▒nda olaca─č─▒ bir ┼čeyden ibaret olacak. Bu tarz akt├Ârlerin ortak ├Âzelli─či tevil. Sevap kazanmak i├žin g├╝nah i┼člemek. Sen evde misin diye sorars─▒n ben evin d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar de─čilim der sonra eve girerim. Sa─č muhafazak├ór kesimde b├Âyle teviller vard─▒r.ÔÇŁ

Do─črulu─ču Ne edit├Âr├╝ Dr. Selman Selim Aky├╝z ise Teyit ve Malumatfuru┼čÔÇÖu g├╝venilir buldu─čunu belirtirken Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n politik s├Âylemi yak─▒ndan takip etti─čini ama sunum ba─člam─▒nda baz─▒ sorunlar─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ belirtiyor. Aky├╝zÔÇÖe g├Âre inceleme do─čru yap─▒l─▒yor ama haber ├žer├ževelemesi ba─člam─▒nda Do─čruluk Pay─▒ yay─▒nlar─▒nda baz─▒ problemler var. Evrim A─čac─▒ÔÇÖn─▒ bilimsel konularda referans ald─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen Aky├╝zÔÇÖe g├Âre Yalansavar ise ├žok etkin bir akt├Âr de─čil; ama ├Âzellikle Covid-19 d├Âneminde i├žeriklerinden faydalanm─▒┼člar ekip olarak. S├Âz konusu g├╝venilmeyen akt├Ârler oldu─čunda Aky├╝z de G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖn─▒n faaliyetlerine de─činiyor: ÔÇťG├╝n├╝n Yalanlar─▒ bence metodolojiyi do─čru kullanm─▒yor. Resmi kurumun a├ž─▒klamas─▒n─▒ bu haber yaland─▒r diye veriyor, do─čru bir y├Ântem de─čildir bu. B├Âyle bir do─črulama metodolojisi olamaz. G├╝venilir oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yorum, tek bir kitleye hitap ediyorlar bence. Bir kesimden insan─▒ ilgilendiren yanl─▒┼č bilginin de do─črulu─čuna odaklanmak istiyor olabilir. Metodolojiye hi├ž ├Âzen g├Âstermedikleri i├žin bir k─▒s─▒m insan hi├ž g├╝venmiyor onlara.ÔÇŁ 

Teyit ekibinde ise IFCNÔÇÖin bir par├žas─▒ olmak g├╝ven konusunda belirleyici. Teyit.org ┼čef edit├Âr├╝ G├╝lin ├çavu┼č IFCNÔÇÖin ┼čeffafla┼čma kriteri kapsam─▒nda bunlar─▒ kim yaz─▒yor gibi sorulara yan─▒t verilebilmesini ├Ânemli buldu─čunu belirtiyor. Bu ba─člamda ona g├Âre Do─čruluk Pay─▒ g├╝venilir bir mecra. Malumatfuru┼čÔÇÖa da g├╝vendi─čini; ama ilkesel olarak anonimli─či tercih ettikleri i├žin onlar─▒ Do─čruluk Pay─▒ ile ayn─▒ yere koymad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. ├çavu┼č, Do─črulu─ču Ne ile ilgili olaraksa analizleri ├╝retenlerin kimliklerinin kamuya a├ž─▒k olmas─▒n─▒n olumlu oldu─čunu; ama g├Ârece daha az profesyonel oldu─čunu ve hen├╝z gerekli kapasiteye sahip olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Teyit├žili─čin herkes├že yap─▒labilece─čini s├Âyleyen ├çavu┼čÔÇÖa g├Âre bu da beraberinde bir sorumlulu─ču getiriyor. G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking TurkeyÔÇÖin tarafs─▒zl─▒k ilkesini ihlal etti─čini s├Âyleyen ├çavu┼čÔÇÖa kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen Emre Sakl─▒ca, IFCNÔÇÖin burada iyi bir denetim mekanizmas─▒ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. Sakl─▒caÔÇÖya g├Âre i├žerikler yaln─▒zca teknik ba─člamda de─čerlendirilmemeli, hakikatle net bir ba─č da kurulmal─▒: ÔÇťBazen olay─▒n b├╝t├╝n├╝ne bakt─▒─č─▒n─▒zda ba┼čka bir ├Âyk├╝ ├ž─▒kabiliyor. Her olay─▒n bir ba─člam─▒ var, bir ekonomik, siyasi boyutu var. G├╝venmedi─čimiz kurulu┼člarda ideolojik problem var. ─░ktidara kar┼č─▒ ├žok ciddi bilgi dezenformasyonu yap─▒labilir ve bunlar─▒n do─črusunu anlatmak i├žin elbette bir yap─▒ kullan─▒labilir. Ama biz metodolojik olarak iki kan─▒t olmas─▒ gerekti─čini s├Âyl├╝yoruz.ÔÇŁ G├╝lin ├çavu┼čÔÇÖa g├Âre kaynaklar─▒n ┼čeffafl─▒─č─▒ da g├╝venilirlik ba─člam─▒nda ├Ânemli bir kriter: ÔÇťKaynak ┼čeffafl─▒─č─▒ ├žok kritik. Kayna─č─▒n─▒n ne oldu─ču belli de─čil ve se├žme kriterlerinde belli bir tarafa y├Ânelik yanl─▒l─▒k varsa, sadece bir grubun teyit├žili─čini yap─▒yor olmak anlam─▒na gelir, bunu da kabul edemeyiz. Kim var bu analizin arkas─▒nda, yani en az─▒ndan bunu kim yap─▒yor, ne ama├žla yap─▒yor sorusunun yan─▒t─▒n─▒ anlamam─▒z gerekiyor.ÔÇŁ

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun ise s├Âz konusu mecralar─▒n g├╝venilirli─či oldu─čunda t─▒pk─▒ Teyit edit├Ârleri gibi IFCN imzac─▒l─▒─č─▒ gere─či TeyitÔÇÖin ad─▒n─▒ ilk olarak zikrediyor ve Malumatfuru┼čÔÇÖun da iyi i┼č ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. ÔÇťBilimsel tarafa a─č─▒rl─▒k veren ekipler de ├žok iyi i┼čler yap─▒yorlar. ├ľrne─čin T├╝rkiyeÔÇÖde Evrim A─čac─▒ gibi bir kayna─ča sahip olmam─▒z─▒n k─▒ymetini bilmemiz laz─▒m; ama bunlar haricinde T├╝rkiyeÔÇÖde do─črulama yapt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m bir kurum yok.ÔÇŁ

YalansavarÔÇÖdan Dr. I┼č─▒l Ar─▒can da ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťTeyit.org en be─čendi─čim platform. Hem ├žok d├╝zg├╝n ara┼čt─▒rma yap─▒yor hem konu ile ilgili uzman ki┼čileri bulup birlikte ├žal─▒┼č─▒yorlar. G├╝ndeme ald─▒klar─▒ konuyu derinlemesine ara┼čt─▒r─▒yor ve do─čru bilgiyi de derleyip sunuyorlar. Malumatfuru┼čÔÇÖu da be─čeniyorum ama onlar─▒ daha bir blog gibi g├Âr├╝yorum, Teyit kadar kurumsal de─čil.ÔÇŁ

Metodolojinin sorunlu oldu─ču ve tarafs─▒zl─▒k ilkesinin uygulanmad─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeki ele┼čtiriler sebebiyle g├╝venilirli─či di─čer do─črulamac─▒lar taraf─▒ndan ┼č├╝pheli bulunan G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey temsilcisi kendilerinin de di─čer do─črulama/teyit kurulu┼člar─▒n─▒ g├╝venli bulmad─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Bu platformlar─▒n ├žat─▒ organizasyonu Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─čiÔÇÖnden Merve G├Âkhan, di─čer kurulu┼člar─▒n ÔÇťdijital pop├╝lerlikÔÇŁ beklentisi i├žinde olup olmad─▒─č─▒n─▒ bilmedikleri i├žin g├╝venilirliklerine ┼č├╝pheyle yakla┼čt─▒klar─▒n─▒ ve Fact-Checking TurkeyÔÇÖi uluslararas─▒ medyada T├╝rkiye hakk─▒nda yer alan yanl─▒┼člar─▒ d├╝zeltmek anlam─▒nda rakipsiz g├Ârd├╝klerini belirtiyor. ÔÇťHakikat─▒ ara┼čt─▒rmak, savunmak, onun taraf─▒nda olmak ciddi bir sorumluluk getirir. Hi├ž ku┼čkusuz hakikati savunmak sadece siyaset├žilerin ya da ├╝lkeyi y├Ânetenlerin de─čil, ayn─▒ zamanda bas─▒n sekt├Âr├╝n├╝n ve ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n da esas m├╝cadele alan─▒ olmak durumundad─▒r. Zira verdi─čimiz sava┼č, sadece kendi ├╝lkemizi korumak i├žin de─čil, bununla birlikte d├╝nyan─▒n hakikate olan inanc─▒n─▒ tekrar kazanmas─▒n─▒, hakikatin yeniden de─čerli olmas─▒n─▒ sa─člamak i├žindirÔÇŁ diyen G├Âkhan ÔÇťd─▒┼čar─▒dan fonlanan, etkilere ve y├Ânlendirmelere a├ž─▒k, T├╝rkiyeÔÇÖnin kalk─▒nmas─▒na kar┼č─▒ manip├╝latif ve provokatif bilgi ├╝reterek kar┼č─▒ operasyon merkezlerine d├Ânen ve ter├Âr ├Ârg├╝t├╝ propaganda ayg─▒t─▒ olarak devreye girenÔÇŁ kesimlere kar┼č─▒ da uyar─▒yor. 

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere do─črulama akt├Ârlerinin birbirlerine bak─▒┼člar─▒ s├Âz konusu oldu─čunda, ayn─▒ ├žat─▒ alt─▒nda yay─▒n yapan iki akt├Âre y├Âneltilen ele┼čtiriler ve o akt├Ârlerin temsilcisinin di─čer kurumlara bak─▒┼č─▒ d─▒┼č─▒nda genel bir centilmenlik ortam─▒ h├ókim. Anonim yay─▒n yapan ya da d├╝zenli yay─▒n yapmayan akt├Ârler yay─▒n politikalar─▒ ya da s─▒kl─▒klar─▒ y├Ân├╝nden ele┼čtirilse de bu ele┼čtiriler genel olarak yap─▒c─▒ d├╝zeyde ilerliyor. Taraflar birbirlerine y├Ânelik ele┼čtirilerini genel olarak iyile┼čtirme motivasyonu etraf─▒nda ┼čekillendiriyor. 

Gere─činden az i┼členen konular

Do─črulamaya neden ihtiya├ž var sorusunun alt katmanlar─▒ndan birinde ├žok ├Ânemli bir soru daha var: Bu alanda neden yeterince do─črulama yap─▒lm─▒yor? Bo┼čluklar─▒ farkl─▒ ┼čekillerde dolduranlar var. Bir├žok insan siyasi alanda yeterince do─črulama yap─▒lmamas─▒ndan rahats─▒zken, baz─▒lar─▒ bilim, din gibi alanlarda do─črulama yap─▒lmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yor. Peki do─črulamac─▒lar ne d├╝┼č├╝n├╝yor? Onlara g├Âre daha fazla do─črulama ├╝retilmesi gereken ama ├╝retilemeyen ba┼čl─▒klar hangileri?

Malumatfuru┼č temsilcisi do─črulama platformlar─▒n─▒n ya virale ya da ├Âzel kategorilere y├Ânlendi─čini s├Âyl├╝yor. Yak─▒n zamanda kendilerinin de viral i├žeriklere y├Âneldi─čine de─činen temsilci 20 y─▒la kadar tarihi olan yanl─▒┼č bilgiler oldu─čunu belirtiyor. ├ľrne─čin U─čur MumcuÔÇÖnun T├╝rk tan─▒m─▒ diye ortada dola┼čan bir viral i├žeri─čin oldu─čunu s├Âyleyen edit├Âr, bu t├╝r viral i├žeriklerin yay─▒lma g├╝c├╝ y├╝ksek oldu─čundan buna ├Ânem vermeye ba┼člad─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. 

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ ve Fact-Checking Turkey ad─▒na konu┼čan Merve G├Âkhan, her g├╝n en az bir konuda yalan haber ya da bilgi yay─▒ld─▒─č─▒n─▒; ama bu yalanlar─▒n maksimum 3-4 hesapta bulundu─čunu belirtiyor. T├╝rkiyeÔÇÖde yabanc─▒ yay─▒nlar─▒ veya ter├Âr ├Ârg├╝tleriyle ilgili yalanlar─▒ tekzip eden ilk ve tek kayna─č─▒n kendileri oldu─čunu belirten G├Âkhan ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťYabanc─▒ bas─▒nda ├ž─▒kan yalan haberler bizden ba┼čka kimsenin ilgi alan─▒na girmiyor gibi duruyor. Yoksa gerek Hollandal─▒ Milletvekili Kati Piri gerek ABD senatosundan ge├žen yanl─▒┼č belgelerin bir├žok a├ž─▒dan tekzip edilmeye ihtiyac─▒ var. Fakat bunu bizden ba┼čka yapan ya da yapabilen bir kurum daha yok.ÔÇŁ

Teyit.orgÔÇÖdan G├╝lin ├çavu┼č ise Covid-19ÔÇÖun alan─▒ tamamen de─či┼čtirdi─či g├Âr├╝┼č├╝nde. Ge├žen sene kendisine en az i┼členen konular sorulsa yan─▒t─▒n─▒n sa─čl─▒k olaca─č─▒n─▒ s├Âyleyen ├çavu┼čÔÇÖa g├Âre do─čal olarak Covid-19 sonras─▒ bu alandaki i├žerik ├╝retimi artm─▒┼č. Yine ├çavu┼č bu alanda ├╝retim artsa da dezenformasyonun da var olmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝ belirtiyor. ├çavu┼č, TeyitÔÇÖin de ├žok ├Ânemsedi─čini belirtti─či bir mesele olan iklim meselesinin de gere─činden az i┼člendi─čini s├Âyl├╝yor. ├çavu┼č, kendilerine s─▒kl─▒kla gelen magazin alan─▒nda do─črulama taleplerinden de bahsediyor. Yine Teyit.orgÔÇÖdan Emre Sakl─▒ca ise spor alan─▒nda az do─črulama i├žeri─či ├╝retildi─či g├Âr├╝┼č├╝nde: ÔÇť├ľzellikle pop├╝ler olmas─▒ nedeniyle futbol yanl─▒┼č bilginin ├žok yay─▒ld─▒─č─▒ bir yer. Ama do─črulamas─▒ imk├óns─▒z bir sekt├Âr de var. Sadece birinden duyuma g├Âre bir haber yap─▒yor ya da transfer d├Ânemi ve benzeri konularla ilgili. Bizim y├Ântemlerimizle kan─▒t bulabilece─čimiz ┼čeyler de─čil bunlar.ÔÇŁ Teyit.org ekibinden Nilg├╝n Y─▒lmazÔÇÖa g├Âre konudan ziyade format ba─člam─▒nda bir eksiklikten s├Âz edilebilir. Y─▒lmaz orta ve uzun formatlarda eksiklik oldu─čunu, bir hakikati etrafl─▒ olarak farkl─▒ boyutlarla g├Âsteren i├žeriklerin say─▒ca az oldu─čunu belirtiyor. Ona g├Âre mevcut k─▒sa i├žerikler alana dair bir perspektif kazand─▒rm─▒yor ve etkisi de k─▒sa zamanda buharla┼č─▒yor.

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun teknik olarak ├žal─▒┼čman─▒n zor oldu─ču ya da verinin problemli oldu─ču alanlar─▒n da var oldu─čunu belirtiyor. ├ľrne─čin kad─▒na ┼čiddet konusunda muazzam bir veri kirlili─či bulundu─čunu s├Âyleyen Ersun, kay─▒t alt─▒na al─▒nmam─▒┼č vakalar vs. gibi gerek├želerle problemli veriler nedeniyle ortaya ├ž─▒kan sonu├žlar─▒n i├žlerine sinmedi─čini ve konuyu i┼čleyemediklerini belirtiyor. ErsunÔÇÖa g├Âre kad─▒na y├Ânelik ┼čiddet gibi az i┼členen konulardan biri de i┼č├žilerle alakal─▒ i┼č kazalar─▒, i┼č├ži ├Âl├╝mleri gibi konular. Yine ├žat─▒┼čma d├Ânemlerinde ortaya ├ž─▒kan dezenformasyon da ErsunÔÇÖa g├Âre ├╝st├╝nde yeterince ├žal─▒┼č─▒lamayan bir alan. 

Devletlerin do─črulama alan─▒na giri┼či

Hem gazetecilik hem de do─črulama alan─▒nda son zamanlarda tart─▒┼č─▒lan konulardan biri de devletlerin kendi do─črulama inisiyatiflerini a├žmalar─▒. Esasen farkl─▒ kamu yay─▒nc─▒l─▒─č─▒ pratiklerinin alt─▒nda i┼čleyen do─črulama projeleri var. ├ľrne─čin, yak─▒n zamanda ─░leti┼čim Ba┼čkanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan a├ž─▒klanan projedeki gibi sahiplik yap─▒s─▒ bu kadar do─črudan olmasa da Voice of AmericaÔÇÖn─▒n alt─▒nda faaliyet g├Âsteren PolygraphÔÇÖ─▒ buna bir ├Ârnek olarak g├Âstermek fazlas─▒yla m├╝mk├╝n. Devletlere ait ajanslar─▒n yak─▒n d├Ânemde do─črulama faaliyetleri i├žin IFCNÔÇÖe ba┼čvurdu─čunu ya da bir a─ča ba─čl─▒ olmadan bu formatta i├žerik ├╝rettiklerini g├Âr├╝yoruz. Peki k─▒r─▒lgan ve yanl─▒┼č bilgiye fazlas─▒yla a├ž─▒k siyasal ortam─▒m─▒zda devlete ait bir do─črulama inisiyatifinin aktif h├óle gelmesine do─črulamac─▒lar nas─▒l bak─▒yor. 

Malumatfuru┼č temsilcisi devletlerin zaten resmi haber ajanslar─▒ ile ve kamu diplomasisi ├žal─▒┼čmalar─▒ ile bir ┼čekilde do─črulama faaliyeti y├╝r├╝tt├╝─č├╝n├╝ belirtirken ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťAsl─▒nda d─▒┼č kamuoyuna y├Ânelik fonlad─▒klar─▒ bu y├Ânde ├žal─▒┼čma yapan haber kurulu┼člar─▒ mevcut. Ayr─▒ca resmi haber ajanslar─▒ da var. Diplomatik kaynaklar da mevcut. Ancak i├ž kamuoyuna y├Ânelik do─črulama giri┼čimi kurulmas─▒ -mevcut t├╝m organlara ilaveten- h├ólihaz─▒rda siyasetin kirli ve kutupla┼čt─▒r─▒c─▒ diliyle birlikte ilave bir fayda sa─člamayacakt─▒r. Kurulacak do─črulama kurulu┼čunun yay─▒n ├žizgisi, objektifli─či, ├ž─▒kt─▒ kalitesi, kamu taraf─▒ndan fonlanan mevcut haber organlar─▒n─▒n yay─▒nlar─▒ndan ├žok farkl─▒ olmayaca─č─▒ kanaatindeyim.ÔÇŁ

Do─črulu─ču Ne ekibinden Dr. Selman Selim Aky├╝z de devletlerin bu alana giri┼činin sahiplik ve metodoloji ba─člam─▒nda sorun yaratabilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yor ve bildi─či kadar─▒yla kamu yay─▒nc─▒l─▒─č─▒ yapan haber kurulu┼člar─▒ d─▒┼č─▒nda bunun bir ├Ârne─či olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Aky├╝zÔÇÖe g├Âre yaln─▒zca kamu kurulu┼člar─▒ ile ilgili ┼č├╝pheli bilgi ya da dezenformasyona odaklanan ve sadece resmi a├ž─▒klamalar─▒n yans─▒t─▒lmas─▒ndan ibaret olan bir giri┼čim ├Âncelikle do─čruluk kontrol├╝ metodolojisi a├ž─▒s─▒ndan sorun te┼čkil edecektir. Bu giri┼čimlerin k├ór amac─▒ g├╝tmeyen sivil toplum inisiyatifleri taraf─▒ndan yap─▒lmas─▒n─▒ en sa─čl─▒kl─▒ y├Ântem olarak de─čerlendiriyor ve devletin direkt olarak bu alana girmesinin siyasal ileti┼čim ve kamu diplomasisinin bir arac─▒ olmas─▒n─▒n ├Âtesine ge├žemeyece─čini d├╝┼č├╝n├╝yor.

Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun ise devletlerin do─črulama alan─▒na girmesini bir oksimoron olarak niteliyor ve bunun neden bu ┼čekilde olamayaca─č─▒n─▒ a├ž─▒kl─▒yor: ÔÇťDevletlerin, iktidarlar─▒n do─črulama kurumu kuruyor olmas─▒ do─čal de─čil. Denetlenmesi gereken as─▒l unsur onlar zaten. Baz─▒ ÔÇśfact-checkingÔÇÖ kurumlar─▒ sadece iktidar─▒ denetliyor, bu da olabilir. Bizim gibi her ┼čeyi denetleyen de var. ─░ktidar─▒ denetlemeyen kurum mu olur? A─čz─▒ndan ├ž─▒kan─▒ do─čru kabul edeceksek ne anlam─▒ var ki? Kamuoyu Cumhurba┼čkan─▒ her ├ž─▒k─▒p bir ┼čey dedi─činde bunu do─čru bilgi mi alacak, ne gerek var bir kurumun bu do─čru bu de─čil demesine? ─░ktidarlar─▒n s├Âylemini denetlemeyen fact-checking kurumu olmaz.ÔÇŁ

IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsek ise devletlerin direkt olarak kendi do─črulama platformlar─▒n─▒ kurmas─▒na daha ku┼čkulu yakla┼č─▒yor. Devletlerin se├žim ya da do─čal afetler d├Ânemlerinde toplumu do─čru bilgilendirmek misyonuyla i┼čler yapmas─▒na s─▒cak bakarken kamu kaynaklar─▒ kullan─▒larak daha genel anlamda bir do─črulama yapmas─▒n─▒n etik, pratik ve ahlaki a├ž─▒dan problemli olaca─č─▒n─▒ belirtiyor: ÔÇťDevletlerin yay─▒nlad─▒klar─▒ do─čru, di─čerlerininki yalan ve su├žtur gibi bir alg─▒n─▒n ya┼čanmas─▒ ├žok da uzak gelmiyor. Zaman zaman bunlar─▒ g├Ârece─čimizi d├╝┼č├╝n├╝yorum, me┼čru olan ve olmayan do─čruluk kontrol├╝ tart─▒┼čmas─▒ artacakÔÇŽ Do─čruluk kontrol├╝ gazetecilikte oldu─ču gibi ba─č─▒ms─▒z olmas─▒ gereken bir ┼čey. Devlet gazetecilik de do─črulama da yapamaz.ÔÇŁ 

Devletlerin kendi do─črulama inisiyatiflerini a├žmas─▒na y├Ânelik tek olumlu g├Âr├╝┼č Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─čiÔÇÖnden. Derne─čin koordinat├Âr├╝ Merve G├Âkhan T├╝rkiyeÔÇÖde yaz─▒l─▒, g├Ârsel ve dijital ortamda ├╝retilen yalanlar─▒n ├žo─čunlu─čunun devlet kurumlar─▒yla alakal─▒ oldu─čunu ve bunlar─▒n resmi kurumlar taraf─▒ndan yalanlanmas─▒n─▒n etkili bir y├Ântem olaca─č─▒n─▒ savunuyor: ÔÇťKamu diplomasinin bir amac─▒ da vatanda┼člar─▒n kamu kurumlar─▒ hakk─▒nda yalanlarla olu┼čan olumsuz imaj─▒n─▒ d├╝zeltmek oldu─ču i├žin ─░leti┼čim Ba┼čkanl─▒─č─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla ba┼člat─▒lan do─črulama inisiyatifini gerekli bir d├╝zenleme olarak de─čerlendiriyoruz.ÔÇŁ 

COVID-19 do─črulamac─▒lar─▒ nas─▒l etkiledi?

G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z do─črulama platformlar─▒n─▒n hepsi COVID-19 ile birlikte odaklar─▒n─▒ buraya kayd─▒rd─▒klar─▒n─▒ ve sa─čl─▒k ile ilgili i├žerikleri kontrol etmeye daha ├žok mesai harcad─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. Platformlar─▒n hemen hepsinin g├╝ncel olarak sa─čl─▒k alan─▒ndaki iddialara s─▒kl─▒kla yer verdi─či ve ├Âzellikle Covid-19ÔÇÖa dair i├žeriklerin haz─▒rlanmas─▒n─▒n g├╝ndelik ├žal─▒┼čma pratikleri i├žerisinde b├╝y├╝k bir yer tuttu─ču g├Âr├╝l├╝yor. ├ľrne─čin, Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ son 100 i├žeri─čin 16ÔÇÖs─▒nda pandemi ile ilgili sosyal medyada viral olmu┼č iddialar─▒n do─črulamas─▒ yap─▒lm─▒┼č. Bu i├žeriklerin ├Ânemli bir k─▒sm─▒nda odak Covid-19ÔÇÖun bula┼č─▒ yollar─▒ ile a┼č─▒lar─▒n hastal─▒─ča kar┼č─▒ koruyuculu─ču. Benzer bir ┼čekilde Teyit.orgÔÇÖun son 100 i├žeri─činin 28ÔÇÖi sa─čl─▒k konu ba┼čl─▒kl─▒ iddialar─▒ i├žeriyor. A─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Covid-19 salg─▒n─▒ etraf─▒ndaki yanl─▒┼č bilgilerin do─čruluk kontrol├╝ yap─▒lm─▒┼č ve bunlar sadece T├╝rkiye ile de s─▒n─▒rl─▒ tutulmam─▒┼č. Teyit.org, ba┼čka ├╝lkelerdeki ├Âl├╝m oranlar─▒, a┼č─▒ uygulama y├Ântemleri ve yan etkilerine y├Ânelik viral i├žeriklere de yer vermi┼č.

Genel olarak Teyit.org bu d├Ânemi toplumla daha yak─▒n ve g├╝├žl├╝ ili┼čkilerin geli┼čtirilmesine yard─▒mc─▒ olan ÔÇťCovid-19 Postas─▒ÔÇŁ gibi farkl─▒ formatlar─▒n haz─▒rland─▒─č─▒ ve i┼č birliklerinin artt─▒─č─▒ bir d├Ânem olarak nitelendiriyor. ─░nsanlar─▒n bilinmezlik i├žinde do─čru bilgiyi arad─▒─č─▒ bu d├Ânem platform i├žin ayn─▒ zamanda topluluktan en ├žok geri bildirim ald─▒klar─▒ d├Ânem olmu┼č. ÔÇťZaten dijital ele┼čtirel d├╝┼č├╝nce al─▒┼čkanl─▒─č─▒ geli┼čtirmek TeyitÔÇÖin yapmak istedi─či bir ┼čey. ├çok politik tart─▒┼čmalar─▒n oldu─ču d├Ânemlerde dahi insanlar TeyitÔÇÖle ba─č kuruyor, o polarizasyon i├žerisinde bile asl─▒nda ger├že─či ├Â─črenmeye ├žal─▒┼č─▒yorÔÇŁ diye vurguluyor platformun ┼čef edit├Âr├╝ G├╝lin ├çavu┼č. 

Benzer bir ┼čekilde Do─čruluk Pay─▒ da i├žerik ├╝retiminde bir s├╝redir Covid-19ÔÇÖun a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n di─čer konulara g├Âre daha fazla tutuldu─čunu ve bunun kurum a├ž─▒s─▒ndan ├že┼čitli olumlu sonu├žlar─▒ oldu─čunu s├Âyl├╝yor. ─░nsanlar─▒n dijital ortamda i├žerik t├╝ketiminin art─▒┼č─▒ ve k├╝resel sa─čl─▒k kriziyle gelen panik ve bilinmezlik ortam─▒ Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n i├žeriklerine olan ilgiyi artt─▒rm─▒┼č g├Âz├╝k├╝yor. ─░├žerik modelinin format ve konu da─č─▒l─▒m─▒ a├ž─▒s─▒ndan de─či┼čmesi platformun sayfa t─▒klanma ve okunma say─▒lar─▒n─▒ 2.5 kat─▒na kadar ├ž─▒karm─▒┼č. 

Malumatfuru┼čÔÇÖun analizleri i├žerisinde sa─čl─▒k konu ba┼čl─▒kl─▒ iddialar da olduk├ža yayg─▒n. Platformun haz─▒rlad─▒─č─▒ son 100 i├žeri─čin 17ÔÇÖsi Covid-19 ile alakal─▒. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z temsilci salg─▒n─▒n T├╝rkiyeÔÇÖdeki yalan haber yay─▒l─▒m─▒na ivme kazand─▒rd─▒─č─▒n─▒, do─čru olarak kabul edilebilecek yanl─▒┼č haberlerin s─▒n─▒r─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdi─čini ve odaklar─▒n─▒ b├╝y├╝k oranda sa─čl─▒k alan─▒na kayd─▒rmak zorunda kald─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. Ama kamu sa─čl─▒─č─▒n─▒ ilgilendiren her i├žerik ayn─▒ oranda ilgi g├Ârm├╝yor. Malumatfuru┼čÔÇÖa g├Âre ├Âzellikle Koronavir├╝s ile ilgili yay─▒lm─▒┼č viral ve spek├╝latif i├žeriklere teknik a├ž─▒klama i├žeren yaz─▒lara k─▒yasla daha ├žok talep var. 

Pandeminin yanl─▒┼č bilgi salg─▒n─▒n─▒ da beraberinde art─▒rmas─▒yla Do─črulu─ču Ne platformu da hem ├žal─▒┼čma sistemlerini hem de organizasyonel yap─▒lar─▒n─▒ yeniden g├Âzden ge├žirmek zorunda kalm─▒┼č. Platformun internet sitesinde yer alan son 100 i├žeri─čin 39ÔÇÖunda farkl─▒ kaynaklar taraf─▒ndan Covid-19 ile ilgili ortaya at─▒lm─▒┼č iddialar mevcut. Dr. Selman Selim Aky├╝z salg─▒nla ilgili yanl─▒┼č bilgilerin g├╝ndemle ba─člant─▒l─▒ bir ┼čekilde ilerledi─čini, zaten bu yanl─▒┼č bilgileri yayanlar─▒n normalde politik s├Âylemde dezenformasyon yayanlar ile ayn─▒ ki┼čiler olabildi─čini s├Âyl├╝yor. Aky├╝zÔÇÖe g├Âre her ne kadar odak sa─čl─▒─ča kaym─▒┼č gibi g├Âz├╝kse de yay─▒lan yanl─▒┼č bilgilerdeki as─▒l konu sabit: siyaset. ├ľrne─čin do─črulamas─▒ yap─▒lm─▒┼č Covid-19 ile ilgili yanl─▒┼č bilgi i├žeren baz─▒ iddialar─▒n belirli ├╝lkeler ve siyasi fig├╝rlere y├Ânelik manip├╝lasyon yapacak ┼čekilde kurguland─▒─č─▒ g├Âr├╝lebiliyor. Aky├╝z ayn─▒ zamanda pandemiyle beraber uluslararas─▒ bir dezenformasyon g├╝ndemi olu┼čtu─čunun, ├Ârne─čin ba┼čka bir ├╝lkede viral olmu┼č a┼č─▒ ile ilgili bir i├žeri─čin T├╝rkiyeÔÇÖde de ciddi bir bilgi kirlili─čine sebebiyet verebildi─činin alt─▒n─▒ ├žiziyor. 

G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z platformlardan sadece Malumatfuru┼č ve Do─črulu─ču Ne pandemi ile birlikte ├Âzellikle bu alanda i├žerik ├╝retebilecek yeni ki┼čilerle ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ iletti. Do─črulu─ču Ne platformundan Dr. Aky├╝z literat├╝re daha h├ókim oldu─ču gerek├žesiyle bir t─▒p ├Â─črencisiyle ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ ve sa─čl─▒k haberlerini ona y├Ânlendirdiklerini belirtiyor. Fakat t─▒p konusunda ortaya ├ž─▒kan ┼č├╝pheli bilgilere temkinli yakla┼č─▒lmas─▒ ve g├╝venilir kabul edilebilecek kaynaklar konusunda temkinli yakla┼č─▒lmas─▒ gerekti─či konusunda da uyar─▒yor: ÔÇťKimi muhatap alaca─č─▒z burda, baz─▒ do├žentler de ├ž─▒k─▒yor pa├ža yiyin diyor. Biz sadece ├╝zerinde konsensus sa─članm─▒┼č do─črulara kendimizi kanalize etmeye ├žal─▒┼č─▒yoruz.ÔÇŁ 

T─▒bbi yanl─▒┼č bilgileri pandemi ├Âncesi d├Ânemde de s─▒kl─▒kla i┼čleyen Yalansavar i├žin ise yeni bir strateji geli┼čtirmek ├žok da gerekli g├Âr├╝lmemi┼č. Dr. I┼č─▒l Ar─▒can Yalansavar ekibinin farkl─▒ alanlarda uzmanl─▒─č─▒ ve bilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan donan─▒ml─▒ doktorlardan olu┼čtu─čunu, hatta kaynaklar─▒n─▒n sadece ekip ├╝yeleri ile s─▒n─▒rl─▒ olmay─▒p gerekti─činde ileti┼čim a─člar─▒ sayesinde ba┼čka uzmanlara da dan─▒┼čabildiklerini belirtiyor. Fakat Ar─▒canÔÇÖa g├Âre, bu d├Ânemde platformun ya┼čad─▒─č─▒ en b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒ ├žal─▒┼čma modelleri ile alakal─▒, ├ž├╝nk├╝ g├Ân├╝ll├╝l├╝k esas─▒na dayanan platformun ekip ├╝yelerinin tamam─▒ asl─▒nda tam zamanl─▒ olarak ba┼čka profesyonel i┼čleri y├╝r├╝t├╝yor. Bu durum ekibin i┼č y├╝k├╝n├╝ ge├žti─čimiz y─▒l i├žerisinde epey artt─▒rm─▒┼č. 

IFCNÔÇÖden Baybars ├ľrsekÔÇÖe g├Âre ise do─črulamac─▒lar─▒n sa─čl─▒k konular─▒na olan ilgisi her ne kadar pandemi ile birlikte b├╝y├╝k ├Âl├žekte art─▒┼č g├Âstermi┼č olsa da asl─▒nda yeni de─čil. ├ľrsek, Covid-19 ├Âncesinde de d├╝nyan─▒n farkl─▒ yerlerinde faaliyet g├Âsteren do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒ her y─▒l bir araya getiren Global Fact Check etkinliklerinde sa─čl─▒─č─▒n yeni bir do─črulama alan─▒ olarak ├Ânem kazanaca─č─▒n─▒ ├Âng├Ârd├╝klerini belirtiyor. Hastal─▒─č─▒n kayna─č─▒, semptomlar─▒, tedavi y├Ântemleri gibi konular─▒n asl─▒nda kolayl─▒kla herkes taraf─▒ndan do─črulan─▒p yanl─▒┼članabilece─či, fakat pandeminin getirdi─či korku ortam─▒n─▒n yanl─▒┼č bilgileri viralle┼čtirmede etkili oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝nde. ├ľrsekÔÇÖe g├Âre bununla m├╝cadele etmek i├žin do─črulama kurulu┼člar─▒ bir yandan ÔÇťso─čan t├╝ketmek Koronavir├╝sÔÇÖ├╝ iyile┼čtirir mi?ÔÇŁ gibi i┼čin daha ├žok ÔÇťmagazinsel k─▒sm─▒ÔÇŁ ile ilgilenirken, bir yandan da bir sonraki a┼čamaya ge├žerek a┼č─▒ g├╝venli─či, a┼č─▒ ihracat─▒, a┼č─▒ pasaportu gibi konular ekseninde medya okuryazarl─▒─č─▒ ve ÔÇťbilgi harekat─▒ÔÇŁ (information operations) ├žal─▒┼čmalar─▒ y├╝r├╝tmeli. Do─črulama platformlar─▒n─▒n sa─čl─▒k kurumlar─▒ ve akademik enstit├╝lerle i├žerik ├╝retimi ve da─č─▒t─▒m─▒ a├ž─▒s─▒ndan i┼č birlikleri geli┼čtirmesi ve bu sayede en do─čru bilgiyi daha geni┼č kitlelere ula┼čt─▒rmas─▒ da ayr─▒ca ├Ânemli.

─░├žerikler do─črulama akt├Ârleriyle ilgili ne s├Âyl├╝yor?

Sa─čl─▒k d─▒┼č─▒nda bir konuya dair yanl─▒┼č bilgi bar─▒nd─▒ran viral i├žerikler de kendi i├žlerinde bir hayli ├že┼čitleniyor. Teyit.orgÔÇÖun ÔÇťg├Ârselin askeri helikopter kazas─▒ndan sonra kaydedildi─či iddias─▒ÔÇŁ ya da ÔÇťMarsÔÇÖta PerseveranceÔÇÖ─▒n kaydetti─či iddia edilen videoÔÇŁ gibi baz─▒ i├žerikleri k├╝resel ├Âl├žekteki ya da direkt olarak T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ndemini ilgilendiren geli┼čmelere y├Ânelik bilgi kirlili─či ile e┼č zamanl─▒ m├╝cadele ederken ÔÇť├çinÔÇÖde bir insan─▒ bo─čulmaktan kurtarman─▒n yasak oldu─čuÔÇŁ iddias─▒ gibi ger├žek zamanl─▒ olay do─črulamas─▒na dayanmayan analizler de bulunuyor. ─░├ž politikalar ve diplomasi de s─▒kl─▒kla i┼členen konular aras─▒nda.
T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama kurulu┼člar─▒na siyasi do─črulama faaliyetleri y├╝r├╝t├╝p y├╝r├╝tmedikleri ├╝zerinden ele┼čtiriler y├Âneltilebiliyor. Teyit.org edit├Ârlerinden Emre Sakl─▒ca ├Âzellikle siyasi alanda i├žerik ├╝retimi konusunda ├╝lkenin baz─▒ ger├žekleri oldu─čuna dikkat ├žekiyor ve gerek teknik imk├ónlar─▒n yetersizli─činden gerek de ÔÇťkamunun s├╝rekli do─čru bilgi vermemesindenÔÇŁ kaynakl─▒ olarak ├Âzellikle siyasi alandaki bir yanl─▒┼č bilginin do─črulanmas─▒n─▒n g├╝├ž olabilece─čini s├Âyl├╝yor ve ekliyor: ÔÇťBiz bir yarg─▒ organ─▒ de─čiliz, bizden bunu bekleyen ├žok ses var. Bir i├žeri─či do─čru ya da yanl─▒┼č diye sonu├žland─▒rmad─▒─č─▒n─▒zda bir├žok ki┼či lin├ž kampanyas─▒ ba┼člat─▒yor. Her ┼čey de siyah beyaz olmuyor, griler de var.ÔÇŁ ÔÇťSiyaset peri┼čanla┼č─▒yor g├╝nden g├╝ne, birbirimize bir ┼čey anlatmakta ├žok zorlan─▒yoruzÔÇŁ diye devam ediyor G├╝lin ├çavu┼č. ├çavu┼č, TeyitÔÇÖin siyasete g├Âzlerini kapamad─▒─č─▒n─▒ ve tam aksine girebildi─či alanlarda ÔÇťg├Âbe─čine kadar girdi─činiÔÇŁ, asl─▒nda e─čitimde ya┼čanan sorunlar, iklim gibi insanlar─▒n ┼č├╝phe duyduklar─▒ konular─▒ toplumsal etkileri ve ba─člam─▒yla do─čru bir bi├žimde aktararak bir noktada politikle┼čtiklerini d├╝┼č├╝n├╝yor. ÔÇť─░lkeler, toplumsal de─čerler dedi─čimiz ┼čey yaln─▒zca kendimizi siyaseten konumland─▒rmak de─čil. Bizim yaratt─▒─č─▒m─▒z her de─čer de buraya giriyor esasenÔÇŁ diye de ├Âzetliyor. 

Do─črulama akt├Ârleri metodolojik s─▒n─▒rlar─▒n yan─▒nda okur ┼č├╝phesinin varl─▒─č─▒ ve beklentilerinin de ayn─▒ ├Âl├ž├╝de belirleyici oldu─ču hususunda hemfikir. Platformlar da bu anlamda kitlesel talepleri merkeze alarak bir dizi organizasyonel de─či┼čikli─če gidebiliyor ve farkl─▒ konulara ve i├žerik formatlar─▒na y├Ânelebiliyor.
Do─čruluk Pay─▒ direkt├Âr├╝ Batuhan ErsunÔÇÖa g├Âre do─črulama platformlar─▒ kitlelerin ho┼čuna gitmeyen bir i├žerik ├╝retti─činde o kitleleri kaybetme riskiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒yor ve bu durum kurumlar─▒ ÔÇťpotansiyel riskleri minimize etmekÔÇŁ ve ÔÇťdaha fazla kitleye ula┼čmakÔÇŁ ikilemi i├žerisinde ┼čartlara g├Âre hareket etmeye zorluyor. G├Âr├╝┼čmecilerin b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču bu noktada subjektif de─čer yarg─▒lar─▒ndan ar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼č i├žerik ├╝retiminin kritik rol oynad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde. ├ľrne─čin Do─črulu─ču Ne platformunun kurucusu Dr. Selman Selim Aky├╝z, i├žerik ├╝retimi s├╝recinde baz─▒ kayg─▒lar─▒n─▒n oldu─čunu ama iddialar─▒n subjektif bir s├╝re├žten ge├žirilmeden ve g├Âr├╝┼č kat─▒lmadan tamamen kan─▒ta dayal─▒ bir bi├žimde ele al─▒nd─▒─č─▒ s├╝rece korkmaya gerek olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor: ÔÇťKendini muhalif g├Âren insanlar─▒n demokrasi konusunda kayg─▒lar─▒ var, bunlar s─▒kl─▒kla dile getiriliyor, buna y├╝zde y├╝z kat─▒lmasam da bu var, ama bu i┼čin s─▒k─▒nt─▒ yarataca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yorum.ÔÇŁ Aky├╝zÔÇÖe g├Âre do─črulama platformlar─▒ esas olarak kitlelerden ÔÇťlin├ž yemekÔÇŁten imtina ediyor ve bu sebeple ┼č├╝pheli bilgiyi kontrol ederken herhangi bir manip├╝lasyon yapmaktan ka├ž─▒n─▒yor. Yine de bazen ├Âzellikle iddia se├žimi noktas─▒nda platformlar─▒n baz─▒ akt├Ârleri ÔÇťyalanc─▒ ├ž─▒karacakÔÇŁ iddialar─▒ ├Âzellikle se├žtiklerini ve verilerin iddian─▒n yanl─▒┼č oldu─čunu ortaya a├ž─▒k├ža koyabildi─či noktada T├╝rkiyeÔÇÖdeki kurumlar─▒n bunu yapmaktan ├žekinmedi─čini belirtiyor. Malumatfuru┼čÔÇÖtan g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z temsilci de konu se├žimi ve konunun sunumu konusunda, iddian─▒n hakikatinden ba─č─▒ms─▒z olarak manip├╝lasyon yap─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ne kat─▒l─▒yor. Ona g├Âre bu pratik ├Âzellikle dindar kesimde g├Âzleniyor. 

Siyasete ili┼čkin do─čru bilgiyi kamuoyuyla bulu┼čturan bir ara yap─▒ g├Ârevi ├╝stlenmek amac─▒yla kurulan Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖnda da bir s├╝redir sa─čl─▒k alan─▒ndaki sosyal medyada viral olmu┼č iddialar ├Âne ├ž─▒k─▒yor. Hatta platformun internet sitesinde yer alan son 100 i├žeri─čin tamam─▒nda sosyal medya do─črulamas─▒ yap─▒lm─▒┼č. Kurumun ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ndaki siyasi motivasyonun ve siyasi akt├Ârlerin deme├žlerinin do─črulanmas─▒n─▒n bir s├╝redir geri planda tutuldu─ču, ge├žti─čimiz aral─▒k ay─▒ndan beri platformun senelerdir ├žekirdek i┼čini olu┼čturan tarzda i├žerik ├╝retimi yap─▒lmad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Do─čruluk Pay─▒ Direkt├Âr├╝ Batuhan ErsunÔÇÖa g├Âre bu yap─▒sal de─či┼čim hem do─čal ak─▒┼č─▒n gere─či hem de bilin├žli al─▒nm─▒┼č bir kurumsal politika de─či┼čikli─či karar─▒n─▒n sonucunda geli┼čti. Ersun bu de─či┼čimi ÔÇťT├╝rkiye belki art─▒k siyasal kutupla┼čman─▒n son noktalar─▒n─▒ ya┼č─▒yor. Bizim gibi direkt partiler, isimler ├╝zerinden fact-checking yapan kurumlar olarak i┼čimizi yaparken zorlanmaya ba┼člad─▒kÔÇŁ diye a├ž─▒kl─▒yor. Fakat bu yap─▒sal de─či┼čikli─čin ortaya konulan i┼čin siyasili─čini de─či┼čtirmedi─činin, en nihayetinde vatanda┼člar olarak ÔÇťpolitikayla ilgilenmeme l├╝ksleriÔÇŁ olmad─▒─č─▒n─▒n ve ortaya koyduklar─▒ gayretleri h├ól├ó politik olarak nitelendirdi─činin de alt─▒n─▒ ├žiziyor. ÔÇťDo─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n radar─▒na tak─▒lan, sa─čl─▒k konular─▒ d─▒┼č─▒ndaki viral i├žerikler b├╝y├╝k oranda g├╝ndeme ili┼čkin.ÔÇŁ ├ľzellikle ├╝lkenin iktidar partisinin iktidara gelmeden ├Ânceki ve mevcut ekonomik g├Âstergelerin kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒, harcamalar ve kamu politikalar─▒na y├Ânelik iddialar ele al─▒n─▒rken, baz─▒ i├žeriklerde dinle ilgili iddialar do─črulanm─▒┼č. 

Siyaset├žilerin ortaya koydu─ču iddialar─▒n kontrol edildi─či i├žerikler aras─▒nda ise sa─čl─▒k konu ba┼čl─▒─č─▒ o kadar yayg─▒n de─čil. Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖn─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ son 50 iddia kontrol├╝n├╝n 18ÔÇÖi ekonomi ile ilgili. Para politikalar─▒, cari a├ž─▒k, y─▒ll─▒k GSYH b├╝y├╝me oranlar─▒ gibi farkl─▒ odaklar─▒ bulunan bu i├žerikleri i┼čsizlik ve kamu politikalar─▒ ba┼čl─▒klar─▒ takip ediyor. Ekonomiye ili┼čkin iddialar─▒n say─▒sal veri i├žermesi ve bu alanda eri┼čilebilecek farkl─▒ a├ž─▒k ve g├╝venilir kaynaklar─▒n mevcudiyeti g├Âz ├Ân├╝nde bulunduruldu─čunda bu asl─▒nda olduk├ža beklenebilir bir durum. ÔÇťBug├╝ne kadarki b├╝t├╝n do─čruluk kontrol├╝ i├žeriklerimizin %40ÔÇÖ─▒ ekonomi odakl─▒ oldu ├ž├╝nk├╝ kontrol etmeniz daha kolayÔÇŁ diyor Ersun. Fakat, ├Âzellikle bir farkl─▒la┼čman─▒n iddia kayna─č─▒ noktas─▒nda ya┼čand─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝n. Her ne kadar g├Âr├╝┼čmemizde Ersun siyasi do─čruluk kontrol├╝ i┼člerinin %50ÔÇÖsinin Ak PartiÔÇÖden olu┼čtu─čunu ve bunun iktidardaki akt├Ârlerin kamuoyundaki g├Âr├╝n├╝rl├╝klerinin daha fazla olmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒n─▒ s├Âylese de son 50 i├žeriklerinde iktidar partisinden sadece 5 siyaset├žinin iddias─▒ analiz edilmi┼č. 

Malumatfuru┼čÔÇÖun da benzer bir organizasyonel de─či┼čikli─či izleyerek zamanla do─črulama faaliyetlerini sadece k├Â┼če yazarlar─▒ ile s─▒n─▒rlamadan ba┼čka alanlar─▒ da kapsamaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âzlemleyebiliyoruz. Platformdan bir temsilci zamanla viral i├žerikleri de analiz etmeye ba┼člad─▒klar─▒n─▒, siyasi, bilimsel, viral olan ne varsa arada kalm─▒┼č b├╝t├╝n alanlar─▒ doldurmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. ÔÇťEinstein Nobel ├ľd├╝l├╝ÔÇÖn├╝ izafiyet teorisiyle mi ald─▒ mesela, hay─▒r. Buna kimse girmeyecek, biz bu konulara girmeye ├žal─▒┼č─▒yoruz. Bir s├Âz├╝ al─▒p alt─▒na Can Y├╝cel yaz─▒p payla┼čabilirsin. Bununla ilgili devasa bir sorun var ama kimse bununla ilgilenmiyorÔÇŁ diye ekliyor. Platformun inceledi─čimiz son 100 i├žeri─činin 70ÔÇÖinde farkl─▒ oda─č─▒ bulunan ve sosyal medyada viral olmu┼č 70 iddian─▒n analizi var. Di─čer kurumlardan farkl─▒ olarak Malumatfuru┼čÔÇÖun neredeyse sadece T├╝rkiye i├ž politikas─▒n─▒ ve g├╝ndemi ilgilendiren viral i├žerikleri do─črulad─▒─č─▒ g├Âr├╝lebiliyor. Bu i├žeriklerde din, FET├ľ, Atat├╝rk ve do─ča ile ilgili iddialar s─▒kl─▒kla kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor. Platform faaliyet alanlar─▒n─▒ ÔÇťEdebiyat s├Âzlerini de ara┼čt─▒r─▒yoruz. Ekonomiyi de; insanlar─▒n g├Âkten patl─▒can ya─čmas─▒ gibi inanabildikleri abs├╝rd bilgileri deÔÇŁ diye ├Âzetliyor. Malumatfuru┼čÔÇÖa g├Âre konu yelpazesindeki bu a├ž─▒l─▒m asl─▒nda bilgi ekosistemi i├žerisindeki bir de─či┼čimin de tezah├╝r├╝. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z temsilci bunu ÔÇťeskiden k├Â┼če yazarlar─▒ yalan s├Âyl├╝yordu, ┼čimdi olay konu ve kavramlara kaymaya ba┼člad─▒ÔÇŁ diye a├ž─▒kl─▒yor. Kurumsal bir politika olarak platform sadece yanl─▒┼č iddialar─▒ ele al─▒yor. Analiz edilen yanl─▒┼č iddialar─▒n neredeyse tamam─▒n─▒n kayna─č─▒ sosyal medya. 

Malumatfuru┼čÔÇÖa g├Âre do─črulama platformlar─▒ ├že┼čitli sebeplerle baz─▒ alanlara de─činemiyor ve temel risk ├Âzellikle iktidardaki baz─▒ siyasi fig├╝rlerin iddialar─▒ ele al─▒nd─▒─č─▒ noktada ortaya ├ž─▒k─▒yor. ÔÇťMuhalif kesimden gelen yanl─▒┼člar─▒ do─črulad─▒─č─▒n─▒z zaman da yanda┼č etiketi tak─▒labiliyorÔÇŁ diye ekliyorekliyor. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z temsilci yine de insanlar─▒n kendi g├Âr├╝┼člerine s─▒─čmad─▒─č─▒ anda ba┼člatt─▒klar─▒ lin├ž giri┼čimlerine ra─čmen asl─▒nda tam olarak da bu ÔÇťriskliÔÇŁ g├Âr├╝len siyasi alanlarda daha ├žok konu┼čulmas─▒ gerekti─či kanaatinde. 

Do─črulama platformlar─▒n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ i├žerikler yanl─▒┼č bilginin bir├žok farkl─▒ kaynaktan gelebilece─čini ve sadece sosyal medya ya da kamuoyunda g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝ olan siyasi fig├╝rler ile s─▒n─▒rl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor. Medya kurulu┼člar─▒n─▒n kendileri de kimi zaman dezenformasyonu ├╝reten ve yayan ba┼čl─▒ca kaynaklar olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kabiliyor. Konvansiyonel haber kaynaklar─▒ kendi takip├ži kitlelerinin partizanl─▒klar─▒n─▒ g├Âzeterek uydurma, sahte, yanl─▒┼č ili┼čkilendirilmi┼č, ba─člam─▒ndan kopar─▒lm─▒┼č ya da yan─▒lt─▒c─▒ bilgi i├žeren i├žerikler payla┼čabiliyor. ├ľrne─čin Do─črulu─ču Ne platformunun analiz etti─či iddialar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n kayna─č─▒ haber siteleri. Platformun kurucusu Dr. Selman Selim Aky├╝z hangi g├Âr├╝┼čten olursa olsun ortaya at─▒lan iddian─▒n kayna─č─▒na de─čil i├žeri─čine odaklanmaya gayret ettiklerini, b├Âylelikle yanl─▒┼č bilginin yay─▒ld─▒─č─▒ mecradan ba─č─▒ms─▒z olarak ┼č├╝pheli durumun kendisine ├Ânem verdiklerini belirtiyor. ÔÇťMuhafazak├ór bir gazeteci olsan─▒z ├žok rahat bir ┼čekilde yay─▒n ├žizginizi takip edebilirsiniz ama iki taraf─▒ da memnun etmek ya da d├╝┼čmanla┼čt─▒rmamak i├žin tarafs─▒z olman─▒z gerekiyorÔÇŁ diyor. Platform yerel ve uluslararas─▒ haber siteleri ve sosyal medyada yer alanlar d─▒┼č─▒nda kamuya mal olmu┼č ├že┼čitli isimlerin de iddialar─▒na yer vermi┼č. Bu iddialar─▒n ├žo─čunlu─čunun i├ž politikalar ba┼čta olmak ├╝zere d─▒┼č politika, sa─čl─▒k, Bo─čazi├ži protestolar─▒ ve kamu politikalar─▒ gibi farkl─▒ odaklar─▒ bulunuyor. ─░ddialara sosyal medya taramas─▒ ve anahtar kelime aramas─▒ sonucu ula┼č─▒l─▒yor ve analiz edilecek olanlar viralle┼čme potansiyeline g├Âre ├Ânceliklendiriliyor. Aky├╝z platformun ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ├Â─črencilerinden olu┼čan bir g├Ân├╝ll├╝ ekiple beraber y├╝r├╝t├╝yor. 

Do─črulama platformlar─▒n─▒n editoryal politikalar─▒ T├╝rkiyeÔÇÖnin i├ž politik s├Âylemlerinden ve i├žinde bulundu─ču siyasi kutupla┼čma ortam─▒ndan ba─č─▒ms─▒z de─čil. Siyasi tart─▒┼čmalar─▒n ve g├╝ndemin a┼č─▒r─▒ kutupla┼čm─▒┼č yap─▒s─▒ do─črulama platformlar─▒nda da g├Âzlenebiliyor. Bir ba┼čka deyi┼čle, do─črulama platformlar─▒n─▒n yapt─▒klar─▒ i├žerikler motivasyon, y├Ântem ve kullan─▒lan ara├žlarda oldu─ču gibi politik g├Âr├╝┼č noktas─▒nda da farkl─▒la┼č─▒yor. G├╝n├╝n Yalanlar─▒ platformu her ne kadar kendini politikac─▒lar─▒n dile getirdi─či iddialar─▒ ve yaz─▒l─▒ ve g├Ârsel medyada dola┼čan ┼č├╝pheli bilgilerin do─črulu─čunu ara┼čt─▒ran bir kurum olarak tan─▒ml─▒yor olsa da, platformun inceledi─čimiz son 100 i├žeri─činde sadece muhalefeti temsil eden isimlerden ve gazetelerden gelen iddialar ele al─▒nm─▒┼č. ─░ktidar partisinden herhangi bir siyaset├žinin iddias─▒na dair bir analiz bulunmad─▒─č─▒ gibi kimi zaman bu ki┼čiler iddialar─▒n do─črulanmas─▒nda referans noktas─▒ olarak dahi kullan─▒lm─▒┼č, hatta baz─▒ i├žeriklerde h├╝k├╝metten isimlerin resmi a├ž─▒klamalar─▒ tek do─črulama kayna─č─▒ olarak kabul edilmi┼č. Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─či Koordinat├Âr├╝ Merve G├Âkhan normal habercilikten daha az hata pay─▒ hakk─▒na sahip olduklar─▒n─▒ bu sebeple resmi a├ž─▒klamalar─▒ takip etmeyi ├Ânceliklendirdiklerini s├Âyl├╝yor. Oysa di─čer do─črulamac─▒lar─▒n ├žo─ču siyaset├žilerin s├Âylemlerinin kendileri i├žin do─črulama kayna─č─▒ olamayaca─č─▒n─▒ belirtiyordu.

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖn─▒n inceledi─čimiz son 100 i├žeri─činde en ├žok sa─čl─▒k ve i├ž politikalar ile ilgili iddialar yer al─▒yor; bunlar─▒ ekonomi, ├ževre/┼čehircilik ve e─čitim konular─▒ takip ediyor. Di─čer platformlarda oldu─ču gibi G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖn─▒n da sa─čl─▒kla ilgili i├žeriklerde ├Âzel oda─č─▒n─▒n Covid-19 oldu─ču, fakat hastal─▒─ča ili┼čkin bilgilerden ziyade T├╝rkiyeÔÇÖdeki k─▒s─▒tlamalar ve mevcut duruma y├Ânelik haberlerin yanl─▒┼čland─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Covid-19ÔÇÖdan sonra analizlerde en ├žok tekrar eden di─čer odak Ekrem ─░mamo─člu. ─░├ž politikalar olarak grupland─▒rabilece─čimiz i├žeriklerde ise konu skalas─▒ g├Ârece daha geni┼č: diyanet, Bo─čazi├ži ├ťniversitesi protestolar─▒ ve K├╝rtlere ili┼čkin haberlere s─▒kl─▒kla yer verilmi┼č. 

G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖnda do─čruluk kontrol├╝ ger├žekle┼čtirilen iddialar─▒n b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču S├Âzc├╝, Birg├╝n, T24 ve Cumhuriyet gibi gazetelerden se├žilirken ├Âzellikle T├╝rkiye d─▒┼č politikas─▒yla ilgili konularda d─▒┼č bas─▒nda yer alan haberler de incelenmi┼č. D─▒┼č politikalar konulu iddia kontrollerinin neredeyse tamam─▒nda g├╝ndem Do─ču Akdeniz meselesi. G├╝n├╝n Yalanlar─▒ g├╝ndemi yak─▒ndan takip ederek tespit ettikleri sorunlu bilgileri, bakanl─▒klar taraf─▒ndan yap─▒lan a├ž─▒klamalar─▒ ve istatistik kurumlar─▒ taraf─▒ndan a├ž─▒klanan verileri kullanarak, e─čer varsa da g├Âr├╝nt├╝leri inceleyerek yalanl─▒yor. 

Sadece d─▒┼č bas─▒nda yer alan haberlerin do─čruluk kontrol├╝n├╝n yap─▒ld─▒─č─▒ ve G├╝n├╝n Yalanlar─▒ÔÇÖn─▒n ÔÇťkarde┼č projesiÔÇŁ olarak faaliyet g├Âsteren Fact-Checking TurkeyÔÇÖde de a─č─▒rl─▒k genellikle T├╝rkiyeÔÇÖnin i├ž ve d─▒┼č politikalar─▒na y├Ânelik iddialarda. Burada ise T├╝rkiyeÔÇÖnin Orta Do─ču ve ├Âzellikle Suriye politikalar─▒na ili┼čkin iddialara daha s─▒k yer verilmi┼č. ─░├ž politikada ise iddialar─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒nda konu ba┼čkanl─▒k sistemi, 15 Temmuz ve se├žimler. Analizlerde kontrol edilen olgunun kendisindense iddian─▒n kayna─č─▒ haber kurulu┼ču ├Ân plana ├ž─▒k─▒yor ve bu kurulu┼člar T├╝rkiyeÔÇÖye dair yalan bilgi i├žeren yaz─▒lar yay─▒nlamakla su├žlan─▒yor. Platform, aktif olarak do─čruluk kontrol├╝ yapan di─čerlerinden bu noktada ayr─▒┼č─▒yor: Do─črulanacak iddialar a├ž─▒k veriler ve ├žoklu kaynaklar kullan─▒larak denetlenebilir s├Âylemlerden de─čil, asl─▒nda zaten daha ├žok yorum ve analiz format─▒nda ele al─▒nm─▒┼č makaleler i├žerisinden se├žiliyor. Uluslararas─▒ gazetelerin yorum ve analiz yaz─▒lar─▒na olgusal olarak yakla┼č─▒l─▒yor ve bu yaz─▒lar─▒n do─črulu─ču T├╝rkiyeÔÇÖnin resmi perspektifine uyumu ├žer├ževesinde de─čerlendiriliyor. G├Âkhan, T├╝rkiyeÔÇÖde somut olarak yay─▒lmas─▒ istenen yalanlarla m├╝cadelenin genel olarak eksik kald─▒─č─▒n─▒ ve uluslararas─▒ kurulu┼člar─▒n ÔÇťideolojik saplant─▒lar─▒ndanÔÇŁ kaynakl─▒ olarak T├╝rkiye ile ilgili yanl─▒ ve ger├žekten uzak yorumlar yay─▒nlamaya devam etti─čini d├╝┼č├╝n├╝yor. 

Her iki organizasyon da analizlerinde di─čer do─črulama platformlar─▒ gibi ÔÇťdo─čru/yanl─▒┼čÔÇŁ ikili─čini kullanm─▒yor. Onun yerine iddialar ÔÇťyalanÔÇŁ olarak nitelendiriliyor ve kimi zaman ÔÇťkas─▒tl─▒ÔÇŁ, ÔÇťdoland─▒r─▒c─▒ÔÇŁ, ÔÇťtarafl─▒ medyaÔÇŁ, ÔÇťmanip├╝lasyona imza at─▒ld─▒ÔÇŁ gibi subjektif yarg─▒lar da i├žeren bir ├╝sluba ba┼čvuruluyor. G├Âkhan, bu durumu ÔÇťYalan ve hakikat aras─▒nda gri bir b├Âlgenin varl─▒─č─▒na inanm─▒yoruz. Yalan (bilgi yanl─▒┼čl─▒─č─▒ de─čil kas─▒tl─▒ olarak bilinerek s├Âylenen) g├╝c├╝n├╝ hesaps─▒zl─▒─č─▒ndan al─▒r. Dini ya da ahlaki bir kayg─▒ g├╝tmedi─činiz zaman ├žok kolay bir ┼čekilde yalan s├ÂyleyebilirsinizÔÇŁ diye a├ž─▒kl─▒yor. Fakat i├žerikleri, analiz edilen iddian─▒n sahibi ve do─črulama ama├žl─▒ kullan─▒lan kaynaklar bak─▒m─▒ndan inceledi─čimizde iki platformun da sadece muhalefet partileri ve gruplar─▒ kaynakl─▒ dezenformasyonlara odaklan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve h├╝k├╝metin resmi duru┼čuna ve politikalar─▒na uygun bir kurumsal yay─▒n politikas─▒ izlendi─čini s├Âylemek m├╝mk├╝n. 

DO─×RULAMA PLATFORMLARI: YOLCULUK NEREYE?

Yanl─▒┼č bilginin ve as─▒ls─▒z haberlerin yay─▒lmas─▒n─▒ s─▒n─▒rlamada T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama kurulu┼člar─▒ ├Ânemli katk─▒ sunuyor. Farkl─▒ motivasyon ve kurumsal modelleri izleyen bu kurulu┼člar bilgi ekosistemi i├žerisinde de kendilerini farkl─▒ yerlerde konumland─▒r─▒yor. Bu kurulu┼člar─▒n ortak paydas─▒, toplumun giderek daha fazla dezenformasyona maruz kalarak kamuoyunun do─čru bilgilerden uzak bir ┼čekilde olu┼čtu─ču, bunun ├Âzellikle toplumsal kriz ve belirsizlik d├Ânemlerinde yo─čunla┼čt─▒─č─▒ ve bu konuda -e─čer varsa- siyaset├žilerin ve geleneksel medyan─▒n m├╝dahalesinin yetersiz kald─▒─č─▒na y├Ânelik saptamalar─▒. Dolay─▒s─▒yla do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒ salt sosyal medyada dola┼č─▒ma giren bilgiyi do─črulayan ya da yanl─▒┼člayan olu┼čumlar olarak de─čil, T├╝rkiyeÔÇÖye y├Ânelik sorunsalla┼čt─▒rd─▒klar─▒ alanlarda daha geni┼č bir toplumsal d├Ân├╝┼č├╝me ├Ânc├╝l├╝k etmek isteyen bir sivil giri┼čim olarak okumak da m├╝mk├╝n. Bu toplumsal d├Ân├╝┼č├╝m├╝n neleri i├žerdi─činin, nihai hedefinin, do─črulama platformlar─▒n─▒n etkinli─činin s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ne oldu─ču ve kullan─▒lacak y├Ântemin ne olmas─▒ gerekti─či noktas─▒nda kurumlar ├Âzelindeki tan─▒mlamalar ├že┼čitli. Bu sebeple bu ara┼čt─▒rma ile T├╝rkiyeÔÇÖnin do─čruluk kontrol├╝ giri┼čimlerini anlamaya y├Ânelik bir katk─▒ sunmay─▒ ve bir gelecek projeksiyonu ├žizmeyi hedeflerken b├╝t├╝n bu dinamikleri olabildi─čince g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak gerekiyor.┬á

Kurulu┼č motivasyonu ne olursa olsun ┼ču anda T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama platformlar─▒n─▒n neredeyse tamam─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ve insan kaynaklar─▒n─▒ sosyal medya kaynakl─▒ dezenformasyonlar─▒n do─črulanmas─▒na odaklam─▒┼č g├Âr├╝n├╝yor. Sosyal medya platformlar─▒n─▒n kendileri de ├Âzellikle platformlar─▒nda yer alan zararl─▒ i├žeriklerin yay─▒l─▒m─▒n─▒ s─▒n─▒rland─▒rmak ve bilgi kirlili─činin ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin bir s├╝redir ├že┼čitli mekanizmalar devreye soktu. Fakat bu platformlarda payla┼č─▒lan yanl─▒┼č bilgi y─▒─č─▒n─▒n─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve bu i├žeriklerin yay─▒lma h─▒z─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde platform sa─člay─▒c─▒lar─▒n etki alanlar─▒n─▒ geni┼čletmek i├žin farkl─▒ kurumlarla i┼č birlikleri geli┼čtirmesi de ka├ž─▒n─▒lmaz oldu. T├╝rkiyeÔÇÖdeki baz─▒ do─črulama kurulu┼člar─▒na y├Ânelik ele┼čtirilerin de temelini olu┼čturan bu ├╝├ž├╝nc├╝ taraf haber do─črulama i┼č birliklerine ili┼čkin IFCN direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsekÔÇÖin g├Âr├╝┼č├╝ olumlu. ├ľrsekÔÇÖe g├Âre s├╝regelen tart─▒┼čmalar─▒n temelinde Facebook gibi platformlar─▒n bir servis sa─člay─▒c─▒ m─▒ yoksa ├Âzel bir platform olarak m─▒ de─čerlendirilece─či ve bu platformlar─▒n ifade ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ ne kadar ├Ânceleyeceklerine y├Ânelik fikir ayr─▒l─▒klar─▒ var. ├ľrsek, ÔÇťifade ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ne kar┼č─▒ eri┼čim ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ÔÇŁ olarak g├Ârd├╝─č├╝ bu tart─▒┼čmada sosyal medya platformlar─▒n─▒n do─črulamac─▒lar─▒n yard─▒m─▒na ihtiyac─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yor.┬á

Do─čruluk kontrol├╝ yapan kurumlar a├ž─▒s─▒ndan da di─čer payda┼člarla i┼č birlikleri geli┼čtirmek bir├žok a├ž─▒dan faydal─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Facebook gibi platformlarla kurulan partnerliklerin yap─▒lan i┼če y├Ânelik motivasyonu artt─▒rd─▒─č─▒ ve ├Âzellikle s├╝rd├╝r├╝lebilirli─če ciddi bir katk─▒ sa─člad─▒─č─▒na y├Ânelik bir g├Âr├╝┼č var. Do─čruluk Pay─▒ÔÇÖndan Batuhan Ersun kurumun Facebook ile olan i┼č birli─činden ┼ču ana kadar olumlu sonu├žlar elde ettiklerini, bu ticari ili┼čki ile beraber hem ekiplerini hem de ├žal─▒┼čma kapsamlar─▒n─▒ b├╝y├╝tt├╝klerini ve daha iyi i├žerikler ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. Bu tarz do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n uygun s├╝rd├╝r├╝lebilirlik ve i┼č modellerini benimseyerek ve benzer inisiyatiflerle bir ileti┼čim a─č─▒ geli┼čtirerek kurumsalla┼čmas─▒ bu anlamda ├Ânemli. ├ľrsek, do─črulama platformlar─▒n─▒n s├╝rd├╝r├╝lebilirli─či anlam─▒nda kurumsalla┼čman─▒n b├╝y├╝k etkisi oldu─čunu ve platformlar i├žin mutlaka izlenmesi gereken bir s├╝re├ž oldu─čunu s├Âyl├╝yor: ÔÇťDaha ├žok kurumsalla┼čma, daha ├žok partner demek. Kamuoyunda olu┼čturacaklar─▒ g├╝ven ve s├╝rd├╝r├╝lebilirlik anlam─▒nda en ├Ânemli ┼čey bu. Do─črulama platformlar─▒ i├žin en b├╝y├╝k risk s├╝rd├╝r├╝lebilirlik. Ancak kurumsalla┼čabilirseniz bir takip├ži kitlesi in┼ča edebilirsiniz ve i┼činiz de daha iyi gider. D├╝nyan─▒n her yerinde bu i┼č sivil toplum fonlar─▒yla y├╝r├╝m├╝yor, bir s├╝r├╝ kurum art─▒k i┼člerini ticarile┼čtirme ile becerebiliyor.ÔÇŁ┬á

Do─črulama kurulu┼člar─▒ zamanla sadece gelir ve i┼č modelleri olarak de─čil kurum yap─▒s─▒ anlam─▒nda da ├že┼čitleniyor. Baybars ├ľrsekÔÇÖe g├Âre uzun bir s├╝redir bireysel do─črulama kurumlar─▒n─▒n say─▒s─▒nda ya┼čanan art─▒┼č yerini daha ├žok b├╝y├╝k medya organizasyonlar─▒ i├žerisinde kurulan birimlere b─▒rakm─▒┼č durumda. Reuters, AP ve AFP gibi uluslararas─▒ haber ajanslar─▒ kendi kurumsal yap─▒lar─▒ i├žinde do─čruluk kontrol├╝ merkezleri a├žarak yanl─▒┼č bilgi m├╝cadelesine ba─č─▒ms─▒z giri┼čimlere alternatif bir y├Ântem ve kurumsall─▒k getirdi. ├ľrsek, kurumsal medya ve daha ├žok sivil toplum kaynakl─▒ olarak ayr─▒labilecek bu iki farkl─▒ modelin neredeyse dengelendi─čini s├Âylese de T├╝rkiye i├žin benzer bir gidi┼čattan bahsetmek bu noktada m├╝mk├╝n de─čil. T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama faaliyetlerinin tamam─▒ gerek kendi kendini finanse eden gerekse uluslararas─▒ fon kaynaklar─▒ndan destek bulan ba─č─▒ms─▒z giri┼čimler taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝l├╝yor.┬á

Ara┼čt─▒rma bulgular─▒ T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─čruluk faaliyetlerinin sivil giri┼čimler ├╝zerinde yo─čunla┼čma e─čilimin k─▒smi olarak ├╝lkenin i├žinde bulundu─ču siyasi ortamla a├ž─▒klanabilece─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ destekliyor. G├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z platform temsilcileri T├╝rkiyeÔÇÖdeki siyasi kutupla┼čman─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ a├ž─▒s─▒ndan bir k─▒s─▒t olu┼čturdu─čunu belirtiyor. ├ľzellikle platformlar─▒n g├╝venlik ve ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n etki ├Âl├ž├╝m├╝ noktas─▒nda yo─čunla┼čan bu k─▒s─▒tlar─▒n ortadan kalkabilece─čine y├Ânelik g├Âr├╝┼č ise zay─▒f; hatta baz─▒ do─črulamac─▒lar kutupla┼čm─▒┼č politik ortam─▒n giderek artaca─č─▒n─▒ ├Âng├Âr├╝yor. Malumatfuru┼čÔÇÖtan g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝m├╝z platform temsilcisi de do─črulamac─▒lara y├Ânelik T├╝rkiyeÔÇÖde bir itibars─▒zla┼čt─▒rma ├žal─▒┼čmas─▒ oldu─ču ve ├Âzellikle ├╝├ž├╝nc├╝ ku┼čak do─črulama platformlar─▒ i├žerisinde yer alan ve tek bir siyasi ajanday─▒ g├Âzeten kurumlar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n mevcut kutupla┼čmay─▒ g├╝├žlendirece─či g├Âr├╝┼č├╝nde: ÔÇťBa┼čkalar─▒n─▒n yapt─▒─č─▒ ile sizin yapt─▒─č─▒n─▒z aras─▒ndaki kalite fark─▒n─▒ da g├Âr├╝yorsunuz. Yeniler ba┼člay─▒nca onlar bir ┼čey yay─▒nlayacak, herkes birbirini lin├ž edecek. ─░ddianameler haz─▒rlanacak. ├çirkin bir yere gidiyor.ÔÇŁ┬á

Do─čruluk Pay─▒ Direkt├Âr├╝ Batuhan Ersun merkezi takip├ži kitlelerinin b├╝y├╝k bir kesiminin muhalif g├Âr├╝┼čl├╝ oldu─čunu ve h├óliyle ├Âzellikle devletin resmi kurumlar─▒n─▒n verilerini kulland─▒klar─▒ noktada ciddi tepkiler ald─▒klar─▒n─▒ iletiyor ve ekliyor. ÔÇťHangi veriyi kullan─▒rsak kullanal─▒m fark etmiyor. Bir kad─▒n ├Ârg├╝t├╝n├╝n verilerini de kullansan─▒z, devletinkini de kullansan─▒z, ben EurostatÔÇÖtan ┼č├Âyle ┼čeyler derledim de deseniz tepki geliyor. Bunun ├Ân├╝n├╝ alamay─▒z, almak gibi bir derdimiz de yok.ÔÇŁ Siyaset├žiler nezdinde de platformun CHPÔÇÖli siyaset├žilerle ileti┼čimin daha k├Ât├╝ oldu─čunu belirten Ersun, muhalefetin do─čruluk kontrol├╝ i┼čini kabullenmede daha ├žok zorland─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde. Teyit.org ┼×ef Edit├Âr├╝ G├╝lin ├çavu┼čÔÇÖa g├Âre bunun sebebi kitlelerin do─črulama platformlar─▒n─▒ kendi partizanl─▒klar─▒ i├žin referans noktas─▒ olarak kullanmalar─▒. ÔÇťBiz aksini yapmaya ├žal─▒┼č─▒rken ÔÇśfact-checkingÔÇÖ kutupla┼čmaya m─▒ sebebiyet veriyor diye sorguluyorumÔÇŽ Yapt─▒klar─▒m─▒z bundan fayda sa─člamaya ├žal─▒┼čanlar taraf─▒ndan konu┼čuluyor. Ele┼čtirileri de her zaman dikkate al─▒yoruz, her ne yaparsak yapal─▒m bunlar bizlere gelecekÔÇŁ diyor ve yapt─▒klar─▒ payla┼č─▒mlar sonras─▒ maruz kald─▒klar─▒ tehdit ve ÔÇťtrolÔÇŁleri art─▒k muhtemel kar┼č─▒lad─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. Teyit.org Edit├Âr├╝ Nilg├╝n Y─▒lmaz da bunu daha genel anlamda T├╝rkiyeÔÇÖde siyasetin ge├žirdi─či bir d├Ân├╝┼č├╝m ile a├ž─▒kl─▒yor: ÔÇťM├╝cadele art─▒k kim hakl─▒ noktas─▒na geldi. Etik ├╝st├╝nl├╝k ├╝zerinden y├╝r├╝yor siyaset, bu ├╝st├╝nl├╝─č├╝ sa─člama ├žabas─▒ var. ─░ster istemez g├╝me gidecek olanlar da bilgi ├╝retenlerle beraber do─črulama organizasyonlar─▒ oluyor.ÔÇŁ┬á

T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama platformlar─▒n─▒n genelinde editoryal, metodolojik ve finansal ┼čeffafl─▒k mekanizmalar─▒n─▒n y├╝r├╝rl├╝kte olmas─▒n─▒n ├Âzellikle bir kurumun g├╝venilirli─čini art─▒rmak ve kurumsal ├žabalar─▒ndan daha etkin sonu├ž almas─▒ i├žin gerekli oldu─čuna y├Ânelik bir g├Âr├╝┼č h├ókim. Bu platformlar aras─▒nda en ├žok fikir birli─či sa─članan nokta yanl─▒┼č bilgiyle m├╝cadelede metodolojinin temel i┼člevi oldu─ču. Do─čruluk kontrol├╝ yapan ki┼čiler izlenen metodolojinin ve metodolojik ┼čeffafl─▒─č─▒n do─črulama faaliyetleri i├žerisinde kurumsal olarak taviz verilmemesi gereken tek nokta oldu─čunu ve bu ilkenin varl─▒─č─▒n─▒n profesyonel giri┼čimleri ay─▒rt etmede bir ├Âl├ž├╝t olarak kullan─▒labilece─čini s├Âyl├╝yor. IFCN i├žin de metodolojik ┼čeffafl─▒k olduk├ža kritik. ├ľrsek, kurumlar─▒n i├žerikleri nas─▒l yay─▒nlad─▒klar─▒yla (├Ârne─čin sadece yanl─▒┼č bilgilere ya da sosyal medyadaki i├žerikleri do─črulamaya odaklanmak gibi) ilgilenmediklerini, analiz edilecek bilgilerin dengeli ve adil bir se├žime tabi tutulmas─▒n─▒, g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulan kriterlerin ve genel anlamda s├╝recin nas─▒l i┼čledi─činin de platformlar─▒n internet sitelerinde a├ž─▒k├ža anlat─▒lmas─▒n─▒ ├Ânemsediklerini belirtiyor. Ge├žen y─▒l IFCN imzac─▒s─▒ olmak i├žin ba┼čvuran 12 kurumun ba┼čvurular─▒n─▒n olumsuz sonu├žlanmas─▒n─▒n sebebinin de b├╝y├╝k oranda bu ┼čeffafl─▒k ilkesine olan uyumsuzluk ile ilgili oldu─čunu belirtiyor.┬á

Fakat baz─▒ do─črulamac─▒lar aras─▒nda kurumsal ┼čeffafl─▒─č─▒n T├╝rkiyeÔÇÖdeki do─črulama faaliyetlerini s─▒n─▒rlad─▒─č─▒na ve dolay─▒s─▒yla faaliyetlerini anonim olarak s├╝rd├╝rmenin bir g├╝venli alan olu┼čturdu─čuna y├Ânelik bir yarg─▒ da var. Malumatfuru┼čÔÇÖu kurdu─ču zamandan bu yana anonim kalan do─črulamac─▒ i├žin ├Âzellikle editoryal anonimli─činden ├Âd├╝n vermemesi ├Ânemli g├Âr├╝n├╝yor: ÔÇťKimli─čim a├ž─▒k olsa yar─▒n ├Âb├╝r g├╝n benim yarg─▒lanmayaca─č─▒m─▒n garantisi yok, tehditler, hakaret davalar─▒ÔÇŽ Y─▒lda 10-15 tehdit al─▒yorum, sadece ismi sayfada ge├žti─či i├žin sayfa engellemeleri geliyor bazen mesela birilerindenÔÇŽ Devletin gizli bilgilerini if┼ča etme su├žundan soru┼čturma a├žmaya ├žal─▒┼čt─▒lar bana. B├Âyle bir ortamda her t├╝rl├╝ ┼čeye haz─▒r olman─▒z gerekiyor.ÔÇŁ Do─črulama i├žeriklerinin benzer bir ┼čekilde isimsiz olarak payla┼č─▒ld─▒─č─▒, kurumsal ve metodolojik ┼čeffafl─▒─č─▒n pratikte olmad─▒─č─▒ Bo─čazi├ži K├╝resel ─░li┼čkiler Merkezi Derne─čiÔÇÖnin koordinat├Âr├╝ Merve G├Âkhan bu durumun sahip olunan siyasi g├Âr├╝┼čten ba─č─▒ms─▒z herkes i├žin ge├žerli oldu─čunu savunuyor: ÔÇťDo─čruyu bile s├Âylese gazeteci hedef h├óline gelebiliyor. Maalesef bu durumda hangi siyasi g├Âr├╝┼če sahip oldu─čunuzun ya da hi├žbir g├Âr├╝┼č├╝ benimsememenizin bir ├Ânemi yok. Sizin kar┼č─▒n─▒zdaysa hedeftir. Bu da h├óliyle i┼člerimize yans─▒yor… ├ž├╝nk├╝ m├╝dahalenin nereden gelece─čini kestiremiyorsunuz.ÔÇŁ G├Âkhan, ki┼čilerden ├žok yap─▒lan i┼či ├Ân plana ├ž─▒karmak amac─▒yla da b├Âyle bir gizlilik politikas─▒ izlediklerini belirtiyor.┬á

Do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n faaliyet g├Âsterdikleri ├╝lkedeki politik atmosfer dolay─▒s─▒yla ├Âzellikle ┼čeffafl─▒k noktas─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ limitasyonlar bu platformlar─▒n geli┼čtirebilecekleri i┼č birliklerini de bir ├Âl├ž├╝de s─▒n─▒rland─▒r─▒yor. ├ľrne─čin Baybars ├ľrsek, IFCN imzac─▒s─▒ olabilmek i├žin gerekli t├╝zel ki┼čilik ko┼čulunu sa─člayamayan baz─▒ kurulu┼člar oldu─čunu ve bu tarz bir ba┼čvuru ald─▒klar─▒nda vaka ├Âzelinde bir de─čerlendirme yapmak durumunda kald─▒klar─▒n─▒ belirtiyor. ÔÇťBir dernek de vak─▒f da olabilir ama mutlaka bir t├╝zel ki┼či olmal─▒ ama baz─▒ yerlerde zorlan─▒yoruz ├ž├╝nk├╝ bir ┼čirket, bir dernek kuray─▒m demek o kadar kolay de─čil baz─▒ ├╝lkelerde. M─▒s─▒rÔÇÖda ve IrakÔÇÖta benzer kurumlar var mesela ├žok g├╝zel i┼čler yap─▒yorlar ama dernek kurma ihtimalleri yok.ÔÇŁ┬á

├ľrsekÔÇÖe g├Âre baz─▒ devletlerin bilgi kirlili─či ile m├╝cadele ad─▒ alt─▒nda yapt─▒klar─▒ reg├╝lasyonlar da do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n g├╝venli ortamlarda faaliyet y├╝r├╝tebilmeleri ├╝zerinde b├╝y├╝k bir tehdit olu┼čturuyor. Politika yap─▒c─▒lar─▒n bu alan─▒ d├╝zenlemesinin ├Âzellikle tarafs─▒zl─▒k ve ifade ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ a├ž─▒s─▒ndan yaratabilece─či sorunlar ekseninde ilerleyen tart─▒┼čmalar s├╝rerken bir yandan da hem bu alandaki akademik literat├╝rde hem de do─črulamac─▒lar─▒n kendisi taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla do─črulama platformlar─▒n─▒n ve IFCN gibi kurumlar─▒n yapabileceklerinin s─▒n─▒rl─▒ oldu─ču, dolay─▒s─▒yla farkl─▒ payda┼člar─▒n bir arada m├╝cadele etmesinin gereklili─či vurgulan─▒yor.┬á

├ľrsek, do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒n tek ba┼člar─▒na bir ┼čey de─či┼čtiremeyeceklerini, kurumlar─▒n birbirlerine pratik ve bilgi birikimi deste─či vermeleri gerekti─čini, ve IFCNÔÇÖin g├Ârevinin de tam olarak bu pratik k─▒s─▒mda tan─▒mland─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Ki┼čisel g├Âr├╝┼č├╝ IFCNÔÇÖin bu alanda lobicilik ve savunuculuk faaliyetleri y├╝r├╝tmekte zay─▒f kald─▒─č─▒ y├Ân├╝nde: ÔÇťKurumsal olarak diplomatik g├Ârevi yok IFCNÔÇÖin. Toplulu─ču mobilize etme a┼čamas─▒nda baz─▒ niyetlerimiz var ama IFCN olarak bir kampanya yapal─▒m gibi bir g├╝ndemimiz yok. Her seferinde 100ÔÇÖe yak─▒n kurumun sesini payla┼čal─▒m m├╝mk├╝n de─čil. Kapasite yetmiyor, g├╝ndem ├žabuk de─či┼čiyorÔÇŽÔÇŁ IFCN baz─▒ ├╝lkelerde devletlerin karar alma s├╝re├žlerinde g├Âzlemci olarak bulunmu┼č ve politika yap─▒c─▒lar ile fikir al─▒┼čveri┼či yapm─▒┼č olsa da ┼ču ana kadar hi├žbir ├žal─▒┼čmada as─▒l akt├Âr olarak yer almam─▒┼č. ├ľrsek bu eksikli─či ÔÇťba─člant─▒ kurmak meselesi ├Ânemli, devletlerle ileti┼čime ge├žebilmek zor zatenÔÇŁ ┼čeklinde yorumluyor.┬á

Bize g├Âre do─črulama platformlar─▒n─▒n yolculu─ču, liberal demokrasinin yolculu─čundan farkl─▒ bir rotay─▒ izlemiyor. Kurumlara olan g├╝vensizli─čin rekor derecede artt─▒─č─▒, medyan─▒n finansal ve siyasal anlamda kriz ya┼čad─▒─č─▒ bu ├ža─čda toplumun bilgiye bak─▒┼č─▒ ve bilgiyi t├╝ketme/├╝retme bi├žimleri d├Ân├╝┼č├╝yor. Bu h─▒zl─▒ d├Ân├╝┼č├╝m paterni Clay Shirky gibi sosyal medya optimistlerinin ilk d├Ânemdeki bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla paralel bir ┼čekilde demokratikle┼čmeye de─čil, Morozov gibi pesimistlerin bahsetti─či otoriterle┼čme e─čilimine yol a├žm─▒┼ča benziyor. A┼č─▒r─▒ sa─čc─▒ hareketlerin, nefret s├Âyleminin, nefret su├žunun ve ├Ârg├╝tl├╝ ┼čiddet faaliyetlerinin (bkz. ABDÔÇÖdeki Ba┼čkanl─▒k Se├žimleri sonras─▒ ger├žekle┼čen bask─▒n) yanl─▒┼č bilgi yay─▒l─▒m─▒yla birlikte artmas─▒ kadar bilginin devletler taraf─▒ndan kontrol├╝ ve sans├╝r uygulamalar─▒ da bilgiye ├Âzg├╝r eri┼čimin ve demokratik tart─▒┼čma ortam─▒n─▒n ├Ân├╝nde engel te┼čkil ediyor. Bu ortamda bu platformlara giydirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan kurtar─▒c─▒ kost├╝m├╝, t─▒pk─▒ gazetecilere atfedilen kurtar─▒c─▒ rol├╝ gibi abart─▒lm─▒┼č ve hatta profesyonel prati─če zarar veren, t─▒pk─▒ di─čer kurumlar gibi do─črulama kurulu┼člar─▒n─▒ da daha da k─▒r─▒lgan bir duruma sokan bir h├ól al─▒yor.

Demokrasinin ve ekonominin k├╝resel olarak ya┼čad─▒─č─▒ bu sallant─▒l─▒ evrede ortaya ├ž─▒kan do─čruluk platformlar─▒, ya┼čanan siyasi krizin semptomlar─▒n─▒ elbette tedavi edebilir. ├ľrne─čin a┼č─▒ kar┼č─▒tl─▒─č─▒, iklim krizi ya da g├Â├žmen d├╝┼čmanl─▒─č─▒ gibi alanlarda toplumsal alg─▒n─▒n d├Ân├╝┼čmesinde ├Ânemli rol oynayabilir. Zaten yapt─▒─č─▒m─▒z g├Âr├╝┼čmeler bu platformlar─▒n bu alanlarda ciddi ├žal─▒┼čmalar─▒ oldu─čunu g├Âsteriyor. Bu ├Ânemli rol, elbette toplumun geni┼č kesimlerinde bu konulardaki alg─▒da keskin k─▒r─▒lmalar yaratamaz. ├ç├╝nk├╝, bilimsel bilgiye bak─▒┼čtan inan├ž, motivasyon, ├ž─▒karlar ve ideolojiye kadar bir├žok fakt├Âr toplum genelinde hakikatle kurulan ili┼čkiyi etkiliyor. Dahas─▒, do─črulama platformlar─▒n─▒n eri┼čim performanslar─▒na bakt─▒─č─▒n─▒zda 5G teknolojileriyle Covid-19 sa─čl─▒─č─▒n─▒ ba─člayan baz─▒ siteler ve kanaat ├Ânderleriyle ortalama olarak ayn─▒ say─▒da insana eri┼čtiklerini de g├Ârebiliyorsunuz. Bize g├Âre bu uzun bir yolculuk olacak. Y├╝z y─▒llard─▒r var olan gazetecilik end├╝strisinin bile derin bir varolu┼č krizi i├žine girdi─či bu d├Ânemde do─čruluk platformlar─▒ i├žin ÔÇť├Âl├╝ do─čmu┼č platformlarÔÇŁ demek de, ÔÇťideolojik sava┼č─▒n yeni cephelerindeki sava┼č├ž─▒larÔÇŁ olarak onlar─▒ adland─▒rmak da b├╝y├╝k bir haks─▒zl─▒k. Her end├╝stri ya da i┼č tipi, otorite ile veya g├╝├ž sahibi kurumlar ile s─▒nav─▒n─▒ ya┼čayabilir. Nas─▒l ki g├Âzetime dayal─▒ b├╝y├╝k ticari sosyal a─č platformlar─▒ ve kar┼č─▒lar─▒nda merkezi olmayan ve gayriticari sosyal a─č platformlar─▒ varsa do─črulama kurulu┼člar─▒ ile ilgili kesin bir etkililik ya da kesin bir olumlu motivasyon tan─▒mlamas─▒ yapmak g├╝├žt├╝r. Hele ki IFCN Direkt├Âr├╝ Baybars ├ľrsekÔÇÖin de bahsetti─či art─▒┼č trendi g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda bu alanda da ÔÇťkirlenmeninÔÇŁ ka├ž─▒n─▒lmaz oldu─čunu g├Ârmek zor de─čil.

Genelden T├╝rkiye ├Âzeline d├Ânecek olursak son s├Âz olarak ┼čunlar─▒ s├Âylemek ┼čart. Birincisi, T├╝rkiye de d├╝nyan─▒n her yerinde oldu─ču ├╝zere do─čruluk platformlar─▒n─▒n kusursuz olmad─▒─č─▒ bir alan. ├ç├╝nk├╝ t├╝m profesyonel alanlar gibi bu alan da, ├Âzellikle gen├ž bir alan olarak, hem hatalara a├ž─▒k hem de ├╝lkedeki siyasal tansiyon ve devlet yap─▒s─▒ gere─či kendisi a├ž─▒s─▒ndan en ├Ânemli ham madde olan veriyle ya da kaynak olarak kullanaca─č─▒ bilgi ile g├╝venilir bir ili┼čki kurma konusunda zorluklar ya┼č─▒yor. Her ne kadar alandaki akt├Ârler kendileri aras─▒nda genel olarak olumlu ili┼čkiler kurmu┼č olsalar da bu alanda ┼čimdiden ortaya ├ž─▒kan yeni akt├Ârlerden baz─▒lar─▒ ile eski akt├Ârler aras─▒nda bir b├Âl├╝nme var. Bu b├Âl├╝nme, devletin de alana girmesiyle muhtemelen iyice keskinle┼čecek.┬á

Mevcut do─črulama akt├Ârlerinin gazetecilik end├╝strisiyle ili┼čkileri de olduk├ža s─▒n─▒rl─▒ gibi g├Âr├╝n├╝yor. Her ne kadar gazetecilik k├Âkenli isimlere kadrolar─▒nda yer verseler de do─črulamac─▒larla gazeteciler aras─▒nda son zamanlarda farkl─▒ dijital haber platformlar─▒n─▒n yay─▒nlar─▒na da yans─▒yan bir gerginlik var. ├ľzellikle FacebookÔÇÖla partnerlik kuran do─črulama organizasyonlar─▒na y├Ânelik haber sitelerinin g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝n├╝ etkileme potansiyellerinden ├Ât├╝r├╝ bir ├Âfke ya da platformlar─▒n buradaki rollerine dair belirsizli─če dair soru i┼čaretleri var. FacebookÔÇÖla, TiktokÔÇÖla ya da benzeri sosyal a─č platformlar─▒yla i┼č birli─či yapan do─črulamac─▒lar asl─▒nda k├╝resel olarak belirli standartlar etraf─▒nda bu ili┼čkiyi s├╝rd├╝r├╝yorlar ve bu s├╝re├žlerin olabildi─čince ┼čeffaf y├╝r├╝t├╝lmesi konusundaki niyetlerini a├ž─▒k├ža belirtiyorlar. Bu s├╝re├žlerin bundan sonra nas─▒l y├╝r├╝yece─činin, kurumlar─▒n ne d├╝zeyde ┼čeffafl─▒k sa─člayabilece─činin ve yap─▒lan i┼čin niteli─činin hem profesyonel hem de akademik akt├Ârlerce denetlenmesi elbette gerekli. IFCNÔÇÖin y─▒ll─▒k kontrollerinin yan─▒ s─▒ra elbette ├╝├ž├╝nc├╝ bir g├Âz olarak medya profesyonellerinin ve medya akademisyenlerinin bu kurumlara y├Ânelik ├žal─▒┼čma ve analizlerini s├╝rd├╝rmesi ┼čart; fakat analiz ve ├žal─▒┼čmalar─▒n s├╝rmesi bu akt├Ârlerin kan─▒ts─▒z ┼čekilde mahkum edilmesi ya da do─črulamac─▒lara y├Ânelik itibar suikastlerinin ve hedef g├Âstermelerin de ├Ân├╝n├╝ a├žmamal─▒. Gazetecilik end├╝strisi ile do─črulamac─▒lar aras─▒ndaki mevcut gerilimin ve bunun yarataca─č─▒ k─▒r─▒lman─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek gazetecilik alan─▒ndaki meslek kurulu┼člar─▒n─▒n, sivil toplum ├Ârg├╝tlerinin ve akademik ├Âznelerin elinde. Uzun y─▒llard─▒r ileti┼čim kurma ve sorunlar─▒ ortak bir zeminde tart─▒┼čma yetisini kaybetmi┼č olan gazetecilik end├╝strisi i├žinde de, bu end├╝strinin bir do─črulamac─▒n─▒n yerinde ifadesiyle yan kollar─▒ndan biri olan do─črulamac─▒lar i├žin de sekt├Ârel ve neticede demokrasinin faydas─▒na olacak sa─čl─▒kl─▒ bir ileti┼čim ortam─▒n─▒ olu┼čturmak hepimizin yarar─▒na olacakt─▒r. ├ľzellikle, gazetecilik prensiplerine sad─▒k kal─▒narak yanl─▒┼članm─▒┼č i├žeriklerin mecralarca d├╝zeltilmesi ve yanl─▒┼č bilginin kal─▒c─▒la┼čmamas─▒ ya da tam tersi bir ┼čekilde gazetecilik reflekslerinin ve gazetecili─čin do─črulamaya g├Âre daha esnek s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ortaya ├ž─▒kan pratiklerin do─črulama pratiklerince metodolojik k─▒s─▒tlar gere─či yanl─▒┼č bilgi kategorisine do─črudan mahkum edilmemesinin yollar─▒n─▒n bulunabilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yoruz.┬á

 


 

Referanslar

Kavakl─▒, N. (2019). Yalan Haberle M├╝cadele ve ─░nternet Teyit/Do─črulama Platformlar─▒. Erciyes ─░leti┼čim Dergisi, Cilt 6, Say─▒ 1, ss. 663-682, https://dergipark.org.tr/en/download/articlele/630656, 04.03.2021 tarihinde eri┼čildi

Kocabay ┼×ener, N . (2018). ÔÇťDo─čruluk Kontrol MerkeziÔÇŁ ve ÔÇťYalan HaberÔÇŁ Kavramlar─▒na ─░li┼čkin ─░├žeriklerin Medyada Yans─▒mas─▒n─▒n Ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ . Akdeniz ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Dergisi , Akdeniz ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Dergisi ├ľzel Say─▒s─▒ , 355-373 . DOI: 10.31123/akil.454397

├ťnver, H. Ak─▒n. (2020) T├ťRK─░YEÔÇÖDE DO─×RULUK KONTROL├ť VE DO─×RULAMA KURULU┼×LARI. Ekonomi ve D─▒┼č Politika Ara┼čt─▒rma Merkezi, www.jstor.org/stable/resrep26094. 05.03. 2021 tarihinde eri┼čildi.┬á