Etki odaklı gazetecilik, günümüz haber okurlarının karşılamakta zorlandığı birçok ihtiyaca da cevap veriyor.
NewsLabTurkey Dijital Kuluçka programımızın “İzleyici Stratejileri ve Etki Odaklı Gazetecilik” dersinin üçüncü bölümde konumuz etki odaklı gazetecilik ve bu yaklaşımın günümüz medya ekosistemindeki önemi ve sağladığı avantajlar. Gazeteciliğin trafik ve nitelik temelli yaklaşım yüzünden geldiği noktaya karşı bir antidot olarak görebileceğimiz etki odaklı gazetecilik, aynı zamanda günümüz haber okurlarının karşılamakta zorlandığı birçok ihtiyaca da cevap veriyor.
Gazeteciliğin belki de en eski tartışma konularından birisi haberin ne olduğu ve bir haberin değerini neyin belirlediğidir. İlk bakışta çok bariz bir cevabı varmış gibi görünse de üzerine düşündükçe bu soruya birçok farklı cevap bulabileceğimizi ve her birinin farklı gazetecilik anlayışlarını kendisine temel aldığını görüyoruz.
Dijital habercilik ile birlikte neyin haber olabileceğine dair tanım genişlemiş ve haberin formları çoğalmış olsa da haberin değerini ve başarısını belirleyen faktörün tek bir veriye indirgendiğine tanık olduk: trafik. Önceki derslerde ele aldığımız stratejilerin ve karşımızdaki sorunların temelinde de bu yaklaşımın olduğunu gördük. Durum böyle olunca da gazetecilik sektörü bu sorunun üstesinden gelmek için trafiğe alternatif değer ölçüleri aramaya başladı. Yine okurun ilgisini temel alan abonelik bunlardan birisiydi.
Bir diğer önemli yaklaşım ise haberin kendisine bakmayı ve onun üretilmesinin sonuçlarını incelemeyi tercih etti. Sordukları temel soru: bu haberi neden yapıyorum ve yaptıktan sonra nasıl bir etki yarattı? Yani aldığı trafik veya getirdiği abone sayısı yerine haberin ele aldığı konu üzerinde bir etkisi olup olmadığına baktılar. Bu da günümüzde etki odaklı gazetecilik adını verdiğimiz, altında çözüm gazeteciliği ve yapıcı gazetecilik gibi başlıkları da barındıran çatı kavramın ortaya çıkmasını sağladı.
Etki Gazeteciliği Nedir?
Gazeteciliğin en klasik tanımlarından birisi, onun görevini güç sahiplerini hesap verilebilir kılmak için toplumu bilgilendirmek olarak tanımlar. Günümüzde çoğunluk tarafından kabul görse de uygulamada pek karşılaşmadığımız bu görev tanımı, aslında bu yaklaşımın da temelini oluşturmaktadır.
Etki gazeteciliği, bu görev tanımını benimsemekle kalmayıp bir adım daha ileri taşıyor ve her haberin ele aldığı konu veya olayın uzaktan bir gözlemcisi olmak yerine onu etkileyebilecek bir aktör olarak düşünülmesi gerektiğini ve bu yaklaşımla haber üretilmesi gerektiğini söylüyor. Örneğin bir fabrikanın sebep olduğu kirliliği haberleştiren gazeteci, haberini bu sorunun çözümüne de katkı sunacak bir yaklaşımla üretmeli — sadece ne olduğunu söylemekle yetinmemeli.
Bu yaklaşım gazeteciliği tarafsızlık ile eş gören kesimler tarafından sıkça eleştiriliyor ve bu tür gazetecilik işleri kimi zaman aktivistlikle de itham ediliyor. Fakat etki gazeteciliğini benimseyenler bu yaklaşımın sadece belirli bir politik grubun veya kesimin çözümlerini değil, her çözümü eşit olarak kapsaması gerektiğini söyleyerek kendilerini “aktivist gazeteciler” olarak adlandırabileceğimiz gruplardan ayırmaya çalışıyor.
Etki Gazetecileri Neyi Farklı Yapıyor?
Herhangi bir gazeteyi veya haber sitesini açıp bir haber okuyun. Çoğu zaman haber metni yalnızca ne olduğunu söyler ve bununla yetinir. Çünkü amaç olanı aktarmaktır ve görev tamamlanmıştır. Eğer daha özenli ve üst düzey bir yayından okuyorsanız haber olaya dair daha derin bilgiler verir, arka planını ve bağlamını aktarır. Bu sayede haberi tüketen kişi sadece ne olduğu bilgisiyle yetinmek zorunda kalmaz, neden olduğunu ve nasıl olduğunu, bunun ne gibi sonuçları olabileceğini de öğrenir.
Ancak haberin konusu önemli bir sorun veya krizse, bu bile yetersiz kalabilir. Çünkü haber derinlemesine bilgi ve geniş bir bağlam sunmuş olsa da bu sorunun nasıl çözülebileceğine dair bir şey söylememektedir. Bu da hem haberi tüketenlerde bir çaresizlik hissine neden olur hem de haberin elindeki imkanları kullanmaması anlamına gelir. En azından etki odaklı gazetecilik böyle düşünüyor.
Etki gazeteciliği burada haberin bilgilendirmenin de ötesine geçerek bu sorunların çözümünde de bir rol oynaması ve genel olarak gazeteciliğin elindeki etki gücünü daha verimli kullanması gerektiğini söylüyor. Bu yüzden bir habere başlarken sorulan ilk soru “bunun haber değeri var mı?” değil, “bu haber neyi değiştirebilir?” olmalı diyor. Bir haberi seçerken aynı zamanda onunla yaratılabilecek etkiyi de düşünmek gerektiğini savunuyor.
Habere bu şekilde yaklaştığınız zaman mevcut üretim alışkanlıklarının tamamen dışına çıkmak zorunda kalıyorsunuz. Hız ve dikkat çekicilik yerine, derinlik ve haberin sonuçları ön plana çıkıyor. Ele aldığınız konuyla daha uzun zaman geçirmeniz, konunun parçası olan bütün aktörleri hesaba katıp habere dahil etmeniz lazım. Sadece olayı anlatmakla yetinmeyip onun sebeplerini, sonuçlarını ve bunların ikincil etkilerini düşünmeniz; ortaya çıkan sorunların nasıl çözülebileceğini sorgulamanız gerekiyor.
Burada düşülen en büyük yanılgılardan birisi bu şekilde tarafsız bir gazetecilik yapılamayacağı. Elbette bu yaklaşımla aktivist bir habercilik yapmak mümkün ama yanılgının asıl kaynağı bu değil. Geleneksel gazeteciliğin tarafsızlık algısı her habere mesafeli durmak ve sadece elde edilen bilgiyi aktarmak gibi abartılı bir seviyeye çekildiği için ele alınan konuyla bu kadar derin bir ilişki kurmak veya sorunun nasıl çözülebileceğini habere dahil etmek bu tarafsızlık kuralının ihlali gibi algılanıyor. Oysa haber için böyle bir emek harcadığınızda konuyu daha derinlemesine anlama ve aktarma imkanınız oluyor — bu da aslında daha tarafsız bir pozisyon kurmanızı sağlıyor.
Etki Gazeteciliğinin Önemi
Bugün haberden kaçınma, güven sorunu ve gazetecilik sektörünü etkileyen birçok sorun en temelde mevcut gazetecilik pratiklerinin yetersizliğinden kaynaklanıyor. Dijital yayıncılığın geldiği nokta ve geleneksel gazetecilik anlayışının mevcut teknolojik, politik ve sosyal dönüşümlere uyum sağlamakta zorlanması insanların haberle olan ilişkisini sorgulamasına neden oluyor. Çünkü bu haliyle gazeteciliğin büyük bir kısmı mevcut ihtiyaçları karşılamıyor.
Etki gazeteciliğini değerli kılan da bu yeni ihtiyaçların en azından bir kısmına cevap vermeyi başarması. Haberden kaçındığını veya haber tüketimini ciddi bir şekilde azalttığını söyleyen insanlarla yapılan çalışmalar bunun ana sebeplerinden birisi olarak haberlerin yarattığı çaresizlik hissini gösteriyor. Genel olarak negatif olayların ve sorunların ele alındığı ama haberin dili ve ele alma biçimi nedeniyle okurun kendisini pasif ve sadece bunlara maruz kalan birey pozisyonunda bulmasına neden oluyor.
Etki gazeteciliğinin yaklaşımı ise buna karşı bir antidot olarak görülüyor. Anlatılan sorunları daha derin bir şekilde ve potansiyel çözümleriyle birlikte gören, haberin de bu sorunlara dair bir etki yaratmak için yazıldığını hisseden okur bu çaresizlik hissine daha az kapıldıklarını söylüyor. Haberin sorunları ele alış biçimi ve onların çözümüne de yer vermesi okurların bir şeyler yapabileceğini de görmelerine yardımcı oluyor.
Etki odaklı yaklaşımı günümüzde değerli kılan bir diğer yanı ise haber medyasında çoğunluğu oluşturan yaklaşıma karşı bir alternatif oluşturması. Bu yaklaşım daha derinlikli, araştırma odaklı ve özgün işler ortaya çıkardığı için mevcut ekosistemde daha değerli ve özel bir şey üreterek kendinizi çoğunluktan ayırmanızı kolaylaştırıyor. Dijital medya ekosisteminin mevcut hâli, slop içeriklerin hızla devam eden yükselişi ve basit bilgilerin YZ araçları ile kolayca erişilebilir hâle gelmesi bu tür haberciliğin hem okur gözünde daha değerli olmasını hem de ekonomik anlamda premium işler olarak görülmesini sağlıyor.
Bugün etki odaklı yaklaşımın giderek yaygınlaştığına ve daha fazla değer gördüğüne tanık oluyoruz. Yukarıda da özetlediğim gibi bunun pek çok haklı sebepleri var. Ancak bu yaklaşımı hayata koymak için yalnızca haber yapma biçiminizi değiştirmek yeterli değil. Ortaya koyduğunuz işin başarısını nasıl ölçtüğünüzü ve okurla kurduğunuz ilişkiyi de baştan tanımlamanız ve sisteminizi buna göre kurmanız gerekiyor. Önümüzdeki derslerde bunu nasıl yapabileceğinizi konuşacağız ve bu konuşmaya trafik yerine etkiyi nasıl ölçebiliriz sorusuyla başlayacağız.
Bir sonraki derste görüşmek üzere.
