Ekonominin dış dünya ile ilişkisi en az iç ekonomi kadar önemlidir.
Bir ülkenin ihracat ve ithalat sepeti, gelecekteki büyüme kapasitesi hakkında çok şey söyler. Ekonomi sayfalarında “ihracatta yeni rekor”, “dış ticaret açığı büyüdü”, “cari açık yükseldi” gibilerinden haberler sık sık yapılır. Ekonominin dış dünya ile ilişkisi en az iç ekonomi kadar önemlidir. Zira küreselleşme ülkeleri birbirine hem bağlı hem de bağımlı hale getirdi. Ancak dış ticaret sadece ne kadar mal alıp sattığımızla ilgili değildir. En az miktar kadar önemli bir başka soru daha var:
Ne üretiyoruz, ne satıyoruz, ne ithal ediyoruz?
Çünkü iki ülke de aynı miktarda ihracat yapabilir; fakat biri çip, ilaç ve makine satarken diğeri ham madde veya düşük teknolojili ürünler satıyor olabilir. Doksanlarda bu ikilem “potato chips vs. computer chips” şeklinde ifade ediliyordu. Yani bir ülkenin katma değeri olmayan patates cipsi mi yoksa katma değeri yüksek bilgisayar çipi mi ürettiği önemlidir. İngiliz iktisatçı David Ricardo bunun çok önemli olmadığını, ticaretin pozitif toplamlı bir kazan-kazan olduğunu düşünmüş olsa da aradan geçen zaman Ricardo’nun serbest ticaret teorisini yanlışlıyor.
Bu bültende dış ticaret verilerini nasıl okuyabileceğimizi, medyada sık yapılan hataları ve Harvard Üniversitesi’nin geliştirdiği Atlas of Economic Complexity veri tabanının nasıl kullanılabileceğini ele alacağız.
Dış Ticaret Nedir?
Dış ticaret en basit tanımıyla bir ülkenin diğer ülkelerle yaptığı mal ve hizmet alışverişidir. İhracat, yurt içinde üretilen mal ve hizmetlerin yurt dışına satışı; ithalat, yurt dışında üretilen mal ve hizmetlerin yurt içine alımı anlamına gelir. Eğer ihracat ithalattan fazlaysa dış ticaret fazlası, azsa dış ticaret açığı oluşur. Günümüzde, dünyada dış ticaret fazlası veren ülke sayısı oldukça azdır. Çin ve Almanya, hacim olarak, dış ticaret fazlası veren ülkelerin başında gelir. ABD ve Türkiye dahil birçok ülkenin dış ticaret dengesi eksidedir, yani ithalatı ihracattan fazladır.
Tabii burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Yüksek ihracat tek başına ekonomik güç anlamına gelmez. Çünkü bazı ülkeler çok ihracat yapar ama büyük ölçüde ithal ara malına bağımlıdır. Yani sattıkları ürünleri üretmek için önce dışarıdan çok şey almak zorundadırlar. Ya da ihraç ettikleri ürünlerin katma değeri düşüktür, dolayısıyla elde ettikleri gelir ithalat harcamalarını karşılamaz.
Medyada Dış Ticaret Nasıl Yanlış ya da Eksik Yorumlanıyor?
“İhracat rekoru” haberleri
Rekor bildirileri genelde iktidardaki siyasetçilerin ve iktidara yakın gazetecilerin kullandığı cinsten bir çarpıtmadır. Bazı tecrübesiz haberciler de bu hataya düşer. Nominal dolar bazında ihracat artmış olabilir. Ancak bunun sebebi enflasyon artışı ve/veya kur yükselişi olabilir. Ya da ithalat ihracattan daha hızlı artmış da olabilir. Bu yüzden ihracat verisi tek başına yeterli değildir.
Açık = felaket, fazla = başarı
Her dış ticaret açığı kriz anlamına gelmez. Gelişmekte olan ülkeler yatırım malları ithal ederken açık verebilir. Aynı şekilde dış ticaret fazlası veren her ekonomi de sağlıklı olmayabilir. Ticaret fazlası spekülatif finansal yatırımlara dönüşebilir.
Hacme odaklanmak
Nüfus ve/veya ekonomik olarak büyük ülkelerin ticaret hacimleri de büyük olur. Dolayısıyla Artan ya da azalan ticaret açığı ya da fazlası tek başına fazla bir şey ifade etmez. Genelde ithalat, ihracat ya da ticaret açığını/fazlasını GSYH’ya oranlayarak bakarız.
Ürün kompozisyonuna bakmamak
Bir ülke 100 milyar dolarlık ihracat yapıyor olabilir. Ama bunun içeriği tekstil, demir-çelik, otomotiv parçası, savunma sanayi, yazılım, ilaç, çip, kuruyemiş gibi çok farklı kategorilerden oluşabilir. Ve farklı kompozisyonlar ülkenin geleceği için farklı anlamlar taşır. Az gelişmiş ülkeler ileri sanayi yatırımları olmadığı için katma değeri düşük hammadde ihraç edip katma değeri yüksek işlenmiş ürün ithal ederler; fındık satıp fındıklı çikolata kreması ithal etmek gibi. Gelişmiş ülkeler ise ucuz hammadde ithal edip pahalı teknolojik ürün ihraç ederler. Dolayısıyla dış ticaret haberleri yaparken ürün kompozisyonlarını incelemek haberlerin kalitesini artıracaktır.
Harvard Atlas of Economic Complexity Nedir?
Harvard Growth Lab tarafından geliştirilen Atlas of Economic Complexity, ülkelerin ne ihraç ettiğini, hangi ürünlerde uzmanlaştığını, hangi ürünlere geçebileceğini, üretim kapasitesinin ne kadar gelişmiş olduğunu gösteren ve genellikle akademik araştırmalar için kullanılan çok değerli bir veri platformudur.
Buradaki en önemli kavramlardan biri olan Economic Complexity Index (ECI bir ülkenin üretim bilgisini ve çeşitliliğini ölçmeye çalışır. Basitçe söylemek gerekirse; çok çeşitli ürün üreten ve herkesin üretemediği karmaşık ürünler üreten ülkeler daha yüksek puan alır. Genellikle Japonya, Almanya, Güney Kore, İsviçre gibi ülkeler üst sıralardadır.
Türkiye için Neden Önemli?
Türkiye uzun yıllardır sanayi üretimi olan ama orta teknoloji bandında sıkışma tartışmaları yaşayan bir ülke. Daha karmaşık ürünlere geçiyor muyuz? İhracatımız çeşitleniyor mu? Aynı ürünleri mi satıyoruz? Yüksek katma değer artıyor mu? Bu gibi sorulara klasik dış ticaret tabloları değil, Atlas gibi araçlar daha iyi cevap verir. Bu veri tabanını nasıl kullanacağınıza dair kısa bir tutorial’ı kapanış webinar’ımızda yapacağız.
Bülten Egzersizi
Harvard Atlas of Economic Complexity sitesine girin. Türkiye sayfasını açın ve:
Türkiye en çok hangi 10 ürünü ihraç ediyor?
Son 20 yılda hangi ürünlerin ihracattaki ağırlığı artmış?
Türkiye’nin ECI sırası yükselmiş mi düşmüş mü?
Türkiye’ye benzeyen ülkeler hangileri?
Ek olarak, aynı sorular üzerinden Türkiye’yi Güney Kore veya komşumuz Yunanistan ile kıyaslayabilirsiniz.
Sonuç yerine…
Dış ticaret yalnızca kaç milyar dolar ihracat yaptığımız meselesi değildir. Aynı zamanda ne ürettiğimizin, hangi bilgi birikimine sahip olduğumuzun ve gelecekte ne üretebileceğimizin göstergesidir.Bu nedenle iyi bir ekonomi haberi yalnızca ihracat rakamını değil, ihracatın niteliğini de sorgulamalıdır.
Bir dış ticaret haberi yazarken yalnızca aylık ihracat rakamı vermek yerine son 10 yılda en çok ihraç edilen ürünler değişmiş mi, hangi sektörlerin payı artıyor, Türkiye hangi ürünlerde dünya liderleri arasında, rakip ülkeler kimler, ECI sıralamasında yükseliyor muyuz yoksa düşüyor muyuz gibi sorulara da bakın.
