Bir ekonomi büyüdüğünde gerçekten herkes daha mı zengin olur? Büyüme oranı bize bir ülkenin refahı hakkında ne söyler?
Ekonomik büyüme, ekonomik performansın en sık kullanılan ölçütü olduğu için hem siyasetçiler hem ekonomistler hem yatırımcılar hem vatandaşlar hem de gazeteciler için önemli bir veridir. En basitinden; büyüme yüksekse ekonomi iyi gidiyor, büyüme düşükse ekonomi kötü gidiyor gibi bir çerçeve sunulur. Peki ekonomik büyüme tam olarak ne demektir? Bir ekonomi büyüdüğünde gerçekten herkes daha mı zengin olur? Büyüme oranı bize bir ülkenin refahı hakkında ne söyler?
Bu bültende ekonomik büyümenin nasıl ölçüldüğünü, büyüme verisinin neyi gösterip neyi göstermediğini ve gazetecilerin büyüme verisini yorumlarken nelere dikkat etmesi gerektiğini ele alacağız.
Ekonomik Büyüme Nedir?
Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) bir ülkede belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam piyasa değeri olarak tanımlanır. Ekonomik büyüme ise GSYH’daki artış oranıdır.
GSYH üç farklı yöntemle hesaplanabilir:
Üretim yöntemi (sektörlerin ürettiği katma değerlerin toplamı)
Harcama yöntemi (tüketim + yatırım + kamu harcaması + ihracat – ithalat)
Gelir yöntemi (ücretler + kârlar + rant + faiz gelirleri)
Teoride bu üç yöntemin aynı sonucu vermesi gerekir çünkü ekonomide birinin harcaması diğerinin geliridir. Ben saç kestirmek için berbere gittiğim zaman para harcamış olurum (tüketim); benim harcadığım para berberin geliri (ücret ve kâr) olur. Lakin hesaplama sürecindeki zorluklar ve hatalardan ötürü bu yöntemler arasında küçük de olsa farklar olmaktadır.
Gazetecilik açısından burada önemli olan nokta şudur: GSYH bir “üretim” göstergesidir. Yani ekonominin toplamda ne kadar ürettiğini gösterir, insanların ne kadar kazandığını veya ne kadar zengin olduğunu doğrudan göstermez. Zira GSYH hesabına ücretsiz olarak yapılan işler, hediyeler, ev işleri, karşılıksız yapılan yardımlar girmez.
Nominal ve Reel Büyüme
Büyüme verisi yorumlanırken dikkat edilmesi gereken en önemli ayrımlardan biri nominal büyüme ile reel büyüme arasındaki farktır.
Nominal büyüme, üretimin cari (yani güncel) fiyatlarla değerindeki artışı gösterir.
Reel büyüme ise enflasyon (fiyat) etkisi çıkarıldıktan sonra üretim miktarındaki gerçek artışı gösterir.
Eğer bir ekonomide enflasyon çok yüksekse, nominal GSYH çok hızlı artabilir. Ancak bu durum ekonominin gerçekten büyüdüğü ve bizim gerçekten zenginleştiğimiz anlamına gelmez. Bu nedenle büyümeyle ilgili haberlerde kullanılan oranlar reel büyüme oranlarıdır. Cari fiyatlarla hesaplanan nominal GSYH bir ölçüdür ama tek başına bize çok önemli bir şey anlatmaz.
Bu ayrım, özellikle Türkiye gibi, yüksek enflasyon yaşayan ülkelerde çok daha önemlidir.
Yıllar evvel bu konuyla ilgili Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ile Harvard’ta ekonomi profesörü olan Dani Rodrik arasında aşağıdaki tartışma Twitter diyaloğu yaşanmıştı. Burada Mehmet Şimşek Türkiye’deki büyüme rakamlarını nominal veriler üzerinden açıklayıp şişiriyor, Dani Rodrik ise bu paylaşımların yanlış ve utanç verici olduğunu söylemişti. Konuya hakim olan ve olmayan hem okurlar hem medyamız için ders niteliğinde bir diyalog olmuştu.
Büyüme Verisi Ne Göstermez?
Büyüme verisi çok önemli bir göstergedir; ancak tek başına bir ülkenin ekonomik durumunu anlamak için yeterli değildir. Çünkü büyüme verisi birçok önemli konuyu göstermez.
Büyüme, gelir dağılımını göstermez
Ekonomi büyürken toplam gelir artar; ancak bu gelirin büyük kısmı küçük bir kesime gidiyor olabilir. Bu durumda ekonomi büyüse bile toplumun büyük bir bölümü bu büyümeden fayda sağlamayabilir. Yani ekonomi reel olarak yüzde 6 büyürken asgari ücret reel olarak yüzde 2 büyüdüyse ya da hiç büyümediyse bu durum nüfusun geniş kesimlerinin ekonomik büyümeden pay almadığını, büyümenin büyük şirketlere gittiğini gösterir.
Bu nedenle büyüme verileri analiz edilirken gelir dağılımı göstergeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Büyüme, kişi başına geliri göstermez
Bir ülkenin GSYH’si artıyor olabilir; ancak nüfus da hızla artıyorsa kişi başına düşen gelir aynı hızda artmayabilir. Bu nedenle gazeteciler için daha anlamlı göstergelerden biri kişi başına GSYH’si, yani GSYH’nın nüfusa bölünmüş halidir. Bu bağlamda Türkiye’nin dünyanın en büyük 17. ekonomisi olması hacmen büyüklüğü gösterir. Yaşam standardımızı daha iyi gösteren kişi başı GSYH’ye baktığımızda 17. değil 60 küsurlardayız.
Büyüme, ekonominin nasıl büyüdüğünü göstermez
Bir ekonomi farklı şekillerde büyüyebilir: Tüketim artışıyla, inşaat yatırımlarıyla, ihracat artışıyla, teknolojik gelişmeyle ya da kamu harcamalarıyla.
Bu büyüme türlerinin ekonomi üzerindeki uzun vadeli etkileri birbirinden çok farklıdır. Örneğin yalnızca inşaat sektörüne dayalı bir büyüme ile sanayi ve teknolojiye dayalı bir büyüme aynı şey uzun vade için farklı bir ekonomik yapı oluşturur.
Bu nedenle büyüme haberlerinde yalnızca büyüme oranını vermek yeterli değildir; büyümenin hangi sektörlerden geldiği, yani büyümenin kompozisyonu da incelenmelidir.
Büyüme verisinin hesaba katmadığı şeyler
GSYH ve büyüme verisi kendi arabanı tamir etmek, komşuluk yardımları, ev içi üretim gibi piyasa dışında kalan mal ve hizmetleri hesaba katmaz. Dolayısıyla bu gibi alışkanlıkların daha fazla doğu ülkelerinde GSYH görece düşük çıkabilir. Tam tersinden, çoğu şeyin piyasalaştığı (bakıcılık, dadılık, özel hizmet sektörü vs.) batı ülkelerinden GSYH yüksek çıkacaktır. Bu durum gerçek değil suni bir zenginliği gösterir.
Mesela bir araba kazası geçirdiğinizde GSYH artar. Çünkü sigorta şirketi harcama yapar, araba tamircisine hizmet ödemesi yapılır veya yeni arabalar alınır, hastane harcamaları yapılır; her şey kötüye gitmiştir ama GSYH verisine göre zenginleşmişizdir. Aynı şey boşanmalar için de geçerlidir; yüksek boşanma oranları GSYH’yi arttırır.
Yüksek sanayi veya inşaat üretimi çevreyi tahrip eder; daha az yeşil alan, daha kalitesiz hava, daha çirkin şehirler olur ama GSYH verisi bizi zengin gösterir. Daha çok çalışırsak da GSYH artar ama boş zamanımız azalır. Fakat boş zaman gibi kıymetli bir ihtiyacın GSYH hesabında bir karşılığı yoktur.
Dolayısıyla GSYH ve büyüme verilerini aktardığınız haberlerin son paragrafında bu gibi konulara değinerek okurların bakış açısını genişletebilirsiniz.
Gazeteciler için Veri Kaynakları
Büyüme verilerini analiz ederken yalnızca büyüme oranına bakmak yeterli değildir. Aşağıdaki göstergeler birlikte incelendiğinde daha sağlıklı bir analiz yapılabilir: Reel GSYH büyüme oranı, kişi başına GSYH, sektörel büyüme oranları (ve büyümenin kompozisyonu), yatırım oranı, ihracat ve ithalat verileri.
Bu verilere TÜİK, Dünya Bankası, IMF (WEO) ve OECD veri tabanlarından ulaşılabilir.
Bülten Egzersizi
Türkiye’de son 15 yılda ekonomik büyümenin hangi sektörlerden geldiğini inceleyin.
TÜİK’in yayımladığı GSYH verilerinde sektörlere göre büyüme oranlarını bulabilirsiniz.
Hangi sektörler büyümeye en çok katkı yapmış?
Ekonomik kriz dönemlerinde hangi sektörler küçülmüş?
Büyüme daha çok tüketimden mi yoksa yatırımdan mı kaynaklanmış?
Bu gibi soruları yanıtlayarak büyüme verisinin arkasındaki hikâyeyi daha iyi anlayıp daha iyi haberler hazırlayabilirsiniz.
Sonuç
Sonuç olarak ekonomik büyüme bir ülkenin ekonomik performansını ölçmek için kullanılan en önemli göstergelerden biridir. Lakin büyüme oranı tek başına bir ülkenin zenginleştiğini veya toplumun refahının arttığını göstermez.
Gazeteciler için önemli olan yalnızca büyüme oranını aktarmak değil, aynı zamanda şu soruları sormaktır: Büyüme enflasyondan arındırılmış mı? Kişi başına gelir artıyor mu? Büyüme hangi sektörlerden geliyor? Bu büyüme sürdürülebilir mi?
