LGBTİ+ tutuklu ve hükümlüler hakkında haber yaparken nelere dikkat etmeli?

“Bir gazetenin çalışanıyla bir dosya için iletişim içindeydik. Bir trans mahpus infaz koruma memuru tarafından cinsel saldırıya uğramıştı ve suç duyurusunda bulunmuştu bununla ilgili. Tüm bilgileri ve suç duyurusunu yolladık, haberin yapılmasını bekledik. En son konuştuğumuzda kendisi, gündeme getirmek için çok uğraştığını ama gündemin yoğunluğu dolayısıyla haberi yapmaya fırsat bulamadığını söyledi.”

CİSST’ten (Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği) Meriç Doğan’ın geçen ay yüksek tirajlı bir gazetenin çalışanıyla yaşadığını söylediği diyalog, özellikle ana akım medyada, cezaevlerinde yaşanan hak ihlalleriyle ilgili haber yapmanın ne kadar zor olduğunu anlatıyor. Doğan’a göre bu durum, neyin haber değeri olduğu ve neyin kamuoyuna yansıması gerektiği konusunda bir hiyerarşi kurulduğunun işareti: “Bir trans kadının hapishanede uğradığı cinsel saldırı haberini önceliklemek gibi bir eğilim yok.”

Türkiye’de tutuklu ve hükümlülerin gördüğü kötü muamele ve hak ihlalleri, insan hakları derneklerinin raporlarına geçerken, basında nadiren yer bulabiliyor; fakat tek sorun bu değil. Kimi zaman baro tarafından atanan avukatın dava hakkında yeterli bilgisinin olmaması kimi zaman ise doğru olmayan bir dilin kullanılması, habere konu olan tutuklu ya da hükümlünün cezaevindeki koşullarını daha da zorlaştırabiliyor.

Biz de bu konuda haber yapmak isteyen kişilerin işlerini kolaylaştırmak adına, Meriç Doğan’a sorularımızı yönelttik. 

Doğan, özellike hak ihlallerine yönelik haberlerde tutuklu ya da hükümlünün yargılandığı suçun öne çıkarılmasının yanlış olduğunu vurguluyor:

“Hapishanelerle ilgili hak ihlallerine yönelik yapılacak herhangi bir yayında vurgu mahpusun yargılandığı dosya ya da suç tipini odağa almamalı. Bu durum olası/var olan hak ihlalini oluşturan ortamla bireyin orda olma sebebiyle arasında bir bağ kurmak anlamına gelecektir. Bu durum hapsetmenin tek başına bir ceza olmasının ötesine geçip ikincil hatta üçüncül cezalandırma araçlarını meşru kılan bir söylemi doğurmasına sebep olabilir.”

Bu eğilimin bir diğer tehlikesinin de “makbul olan/olmayan mahpus” algısı yaratılması olduğunu ifade eden Doğan, suç tipleri arasında “hiyerarşi kurulmasının” beraberinde maruz kalınan hak ihlallerini meşru kılan söylemler üreteceği tehlikesine dikkat çekiyor.

Çözüm önerisi barındıran haberler yapmak kritik

Bu nedenle, “hak ihlallerinin ya da şiddet olaylarının söz konusu olduğu durumlarda mahpusların durumlarını iyileştirici, çözüm önerisi sunan” metinler yazmaya dikkat etmeli:

“Yapılan haberlerin mahpusların sahip olduğu temel hak ve özgürlüklere değinmesi yararlı olabilir. Bazı özel durumlarda, örneğin LGBTİ+ mahpusların tecrit koşullarında tutulması ve ikincil cezalandırılmaya maruz bırakılarak genel mahpus popülasyonunda kimlikleri dolayısıyla ayrıştırılması üzerine bir görüş verildiği noktada özellikle anayasal haklar ve uluslararası sözleşmeler göz önünde bulundurularak yürürlükte olan bir pratiğe yönelik görüş verilmesi, kamuoyu oluşturulması önemli olacaktır.”

Mahpusla iletişim nasıl kurulabilir?

LGBTİ+ tutuklu ve hükümlülerin konu olduğu haberlerde sıklıkla atanmış cinsiyetin kullanıldığı ya da kişinin beyanı olmadığı halde LGBTİ+ kimliğinin haberde yer verildiği örneklere rastlanıyor. Bu konuda haber yazılmadan önce avukata danışılmasının önemli olduğunu belirten Doğan, bununla birlikte baro tarafından atanan avukatların, dava dosyasına hakim olamayabileceği şerhini düşüyor. Hak ihlali iddiası varlığında ise, avukat, pek çok durumda gazetecinin doğrudan bilgi alabileceği tek kaynak olduğu için önemli. Doğan, bunun yapılmaması hâlinde yapılan haberin tutuklu ya da hükümlünün durumunu daha da zorlaştırabileceğine işaret ediyor:

“(Avukat) Kişinin özel biricik durumuna daha yakın, saygılı ve bu konuda hassas biriyse kesinlikle görüşü alınmalı. Şu önemli: İçeriyle iletişim çok kısıtlı olduğu için; bir şeyi teyit etmek gerektiğinde bu ancak ailedeki yakınlardan birine ulaşarak ya da birebir kapalı görüşte gerçekleşebilir. İkincisi için gazetecinin arkadaş listesine alınması ve 2-3 aylık bir bekleme sürecine girmesi gerekir. Dolayısıyla içeriyle en kolay ilişki kurma yolu avukattır. Bir haber yapılırken, kişinin güncel durumunu bu haberin nasıl etkileyeceğini öğrenmek için bile bu önemli olabilir. Örneğin içerde bir sıkıntı yaşamıştır ve konunun gündemleştirilmesi onu daha da zor duruma sokacaktır; bu durumda olayı haberleştirmeden önce avukata danışmak iyi olabilir. İlla yargılandığı dosya olmasına da gerek yok güncel koşullarla ilgili bir sorun da olabilir.”

Kişinin mahremiyeti ihlal edilmeden hak ihlali nasıl haberleştirilebilir?

Özellikle trans tutuklu ve hükümlülerin cezaevlerinde karşılaştığı hak ihlallerinden biri de talep ettikleri malzemelerin kendilerine verilmemesi. Ama bu durumun okur tarafından anlaşılması için alışveriş listelerinin ve talep edildiği hâlde alınamayan ürünlerin haberde açıkça sayılması, kişinin mahremiyetini ihlal edecek seviyeye varabiliyor. Peki bu nasıl aşılabilir? 

Hapishanelerin; “hem fiziki hem sosyal olarak natrans, heteroseksüel, orta yaşlı, müslüman erkekler için kurgulanan alanlar” olduğunu söyleyen Doğan, mahpuslara yönelik ihtiyaçların karşılandığı alanların da yine bu varsayıma göre kurgulandığını ifade ediyor.

“İç kantinde bir liste var ve o listeden alabilecekleriniz sayılıyor; dış kantinden de taleple bir şeyler getirtebiliyorsunuz ama çoğu zaman bu idarenin inisiyatifine ve vicdanına kalmış bir şey. Dış kantinden (cinsiyet kimliğinize uymadığı öngörülen) belli ürünler getirtilmiyor.”

Cezaevi kantininin, LGBTİ+ tutuklu ve hükümlünün “kendi varoluşunu gerçekleştirebilmesi için ihtiyaç duyduğu malzemeleri engelleyen bir kuruma dönüştüğünün” ifade edilmesinin önemini vurgulayan Doğan’a göre, bu bağlamın okura aktarılması hâlinde somut örnekler vermeden de ihlal haberleştirilebilir.

Peki beyan olmadığında ya da avukata ulaşılamadığında tutuklu ya da hükümlünün cinsiyet kimliğinden ya da cinsel yöneliminden bahsedilmesi ne kadar doğru? Farklı mecralarda LGBTİ+ olduğu ifade edilen bir hükümlü ya da tutuklunun deneyimini haberleştirirken, haberi doğrudan alıntılamak doğru mu? 

Mahpusun uğradığı hak ihlali ya da ihlallerinin mahpusun yargılandığı dosya ya da suç tipiyle ilişkilendirilmesinin bu ihlalleri meşrulaştıracak bir zemin hazırladığını ifade eden Doğan, bunun “Kadın şoför 5 can aldı” benzeri cinsiyetçi başlıklarda olduğu gibi, LGBTİ+ kimliklerin patolojize ve kriminalize edilmesine alan açacağını ifade ediyor. Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise, tutuklu ve hükümlülerin, bazı durumda da avukatlarının kullandığı kavramlar:

“Mahpuslarla konuşurken, yazışırken kullandığımız kavramlar ve onların kullandıkları kavramlar LGBTİ+ hareketinin kullandığından farklı olabiliyor. ‘Eşcinsel koğuşuna koydular beni’ diyor mesela bir tutuklu ya da kendini ‘travesti’ olarak tanımlıyor. Haber yazarken doğru bir dil kullanmaya ve güncel tanımlar kullanmaya çalışsak da bazen mahpusun kendisinin doğrudan beyanı buna uymayabiliyor. Irkçı ya da transfobik ifadeler kullanabilir, kendini zor duruma düşürecek şeyler söyleyebilir…”

Toplumsal ön yargıları pekiştirmekten kaçınmalı

Bu durumda kesin bir reçete olmasa da, Doğan, haberi yazacak kişinin, bu ifadelerin habere katkısını ölçüp tartarak karar vermesinin, katkısından çok zararı olacağı durumda ise habere dahil etmemesinin uygun olacağı görüşünde:

“Medya araçları hapishaneleri ve LGBTİ+’ları kesişen bir noktadan haberleştiriyorsa burada hem hapishanelerin ve LGBTİ+’ların toplumsal algı ve ön yargılarına dikkat etmek gerekir. Marjinalleştirilen ya da ayrıcalıksız konumda olan azınlık grupları haberleştirirken insan dışılaştırma, bireylerin özel hayatlarını ifşa etme ya da bu gruplara yönelik toplumsal ön yargıları pekiştiren söylemler üretme söz konusu olmamalı.

Hapishanede hak ihlaline, ayrımcılığa ya da işkenceye maruz kalan mahpusların maruz bırakıldıkları şiddetin farkında olmak, bu farkındalık çerçevesinde maruz bırakıldıkları şiddetin tekrarlanmaması adına hedef gösterici ya da içeride hayatlarını olduğundan daha da zor hâle getirici bir dil kullanmamak ya da kimlik ifşasında bulunmamak önemli.”

Subscribe
Bildir
guest
1 Yorum
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
trackback

[…] yayınladığı CİSST LGBTİ+ Tematik Alan temsilcisi Meriç Doğan’ın katkı sunduğu haberi sizlerle […]

İlginizi çekebilir