Kitlesel fonlama ekonomisi

Kapitalizm demokrasi, adalet, zenginlik ve f─▒rsat e┼čitli─či vadeder. Oysa ger├žekte sermaye, tepedeki y├╝zde birlik dilimde bulunan az─▒nl─▒─č─▒n elindedir. Maa┼čl─▒ ├žal─▒┼čanlar─▒n ekseri ├žo─čunlu─ču ise kar─▒n toklu─čuna ├žal─▒┼č─▒r. Maa┼čl─▒ ├žal─▒┼čarak servet biriktirilmez. Servet sahibi olmak i├žin bir ├╝retim arac─▒ sahibi olman─▒z gerekir. Fakat servetin ve sermayenin tepede bu kadar yo─čunla┼čt─▒─č─▒ bir ortamda ba┼člang─▒├ž sermayesi olmayan insanlar─▒n ┼čirket kurup y├╝zde birin i├žine girmeye ├žal─▒┼čmas─▒ zordur. Bug├╝n Amazon, Apple, Microsoft, Facebook vb. ┼čirketlerin varl─▒─č─▒ giri┼čimciler i├žin te┼čvik ve motivasyon kayna─č─▒ olmaktan ├žok bariyer olmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla kapitalizm normal i┼čleyi┼činde sermayeyi yo─čunla┼čt─▒rmak suretiyle giri┼čimde f─▒rsat e┼čitli─čini ortadan kald─▒rarak bir sistem i├ži ├želi┼čki yarat─▒r. Bankalar bile, gayet mant─▒kl─▒ bir ┼čekilde, yat─▒r─▒m kredisini s─▒radan bir vatanda┼ča de─čil genelde iktisadi r├╝┼čt├╝n├╝ ispat etmi┼č, teminat─▒ olan giri┼čimcilere ve ┼čirketlere verir.

Bir nevi online kredi kanal─▒ olan kitlesel fonlama asl─▒nda, ortaya ├ž─▒k─▒┼č amac─▒ bu olmasa bile, kapitalizmin bu i├ž ├želi┼čkisini ├ž├Âzmeye y├Ânelik b├╝y├╝yen bir fenomen. Kickstarter (2009), IndieGoGo (2008) ve GoFundMe (2010), belli bir doygunlu─ča ula┼čt─▒ktan sonra b├╝y├╝me h─▒z─▒ yava┼člayan sekt├Âr├╝n ├╝├ž b├╝y├╝k oyuncusu. Bu ├╝├ž platformun toplam hacmi ise sekt├Âr├╝n yar─▒s─▒ndan fazlas─▒na tekab├╝l ediyor. B├╝t├╝n platformlar birebir ayn─▒ gruba hitap etmedi─či i├žin ├╝r├╝n farkl─▒la┼čt─▒rmas─▒ olan oligopol bir piyasadan bahsedebiliriz.

─░ki tarafl─▒ platform

Kitlesel fonlama platformlar─▒nda genelde moda, sanat, m├╝zik, tasar─▒m, oyunlar ve teknoloji gibi daha ziyade yarat─▒c─▒l─▒─ča dayanan proje kategorileri yer al─▒yor. Giri┼čimciler bu kategorilerden birine fikirlerini, tercihen ilgi ├žekici, birer video ile y├╝kl├╝yorlar. ┼×unu s├Âylemeliyim ki bir noktada videodaki performans ve sunum, projenin i├žeri─činden daha ├Ânemli h├óle geliyor. ├ç├╝nk├╝ insanlar─▒n bu projenin makul oldu─čuna, ger├žekle┼čtirilebilece─čine ve para vermeye de─čer oldu─čuna ikna olmalar─▒ laz─▒m. Dolay─▒s─▒yla her t├╝rl├╝ pazarlama numaras─▒n─▒ kullanmak serbest. Tabii abart─▒l─▒rsa insanlar ciddiye almayacak, k├╝├ž├╝k konu┼čulursa da projeden etkilenmeyeceklerdir.

Ard─▒ndan bir hedef para miktar─▒ ve son m├╝hlet belirleniyor; mesela u├žan kaykay 250 bin dolarl─▒k bir hedef belirlemi┼čti ve s├╝resi dolmadan 2 kat─▒na, yani 500 bin dolara ula┼čm─▒┼čt─▒. ─░stenilen paraya, yani sermayeye, ula┼čt─▒ktan sonra vadedilen eylem plan─▒na g├Âre ├╝retim s├╝recine ba┼član─▒yor. E─čer k├╝├ž├╝k ├žapl─▒ bir projeyle yola ├ž─▒k─▒p tahminleri a┼čan bir hacme ula┼č─▒l─▒rsa o b├╝y├╝k ├╝retim yap─▒lamayabiliyor.

├ťr├╝n ve fiyat farkl─▒la┼čt─▒rma

Kitlesel fonlama platformlar─▒ndaki (KFP) ├╝r├╝nler genelde, standart piyasada bulunmayan ve ni┼č pazarlara y├Ânelik ├╝r├╝nler oluyor. Geli┼čtirici firmas─▒ fi tarihinde kapanm─▒┼č bir bilgisayar oyununun devam oyunu veya da─č─▒lm─▒┼č bir m├╝zik grubunun yeni alb├╝m kayd─▒ gibi. Mesela m├╝zik grubu prod├╝ksiyon masraflar─▒ i├žin bir demo ┼čark─▒ yay─▒nlayarak hayranlar─▒ndan destek bekliyor. Bunu yaparken de, misal, 10 dolarl─▒k katk─▒da bulunanlara alb├╝m sat─▒┼ča ├ž─▒kmadan evvel mp3 format─▒nda internetten bedava indirme, 25 dolarl─▒k katk─▒da bulunanlara CD ve poster, 50 dolar katk─▒ya imzal─▒ CD, MP3 ve imzal─▒ poster vb. ├Âzelle┼čtirilmi┼č paketler sunuyor. Veya eski bir bilgisayar oyununun devam─▒ i├žin k├╝├ž├╝k bir oyun geli┼čtiricisi olan inXile Entertainment, Wasteland 2 i├žin bir Kickstarter projesi ├ža─čr─▒s─▒ yapm─▒┼čt─▒. 15 dolar katk─▒yla oyunu sat─▒n alabilirken, 1000 dolar veren k─▒s─▒tl─▒ say─▒da ki┼činin isimleri oyundaki birer NPC karaktere veriliyor. Yani hayranlar i├žin ├Âzel i├žerikler haz─▒rlan─▒p ├╝r├╝n farkl─▒la┼čt─▒rmas─▒yla projeye katk─▒ sunulmas─▒ daha cazip h├óle getiriliyor. Bu arada, konudan ba─č─▒ms─▒z, RPG merakl─▒lar─▒ i├žin hem Wasteland 2 hem ge├žen sene ├ž─▒kan Wasteland 3ÔÇÖ├╝n ola─čan├╝st├╝ oyunlar oldu─čunu s├Âyleyebilirim.

Kitlesel fonlama platformlar─▒n─▒n muhasebesi

Kickstarter ve IndieGoGo fonlama hedefine ula┼čm─▒┼č ba┼čar─▒l─▒ projelerden y├╝zde 5 komisyon al─▒yor. Ayr─▒ca yap─▒lan ├Âdemelerden kredi kart─▒ ┼čirketleri i├žin y├╝zde 3ÔÇÖl├╝k bir i┼člem ├╝creti kesiliyor. Farkl─▒ sekt├Ârlerde i┼č yapan Amazon, eBay, App Store vesaire gibi di─čer online platformlar─▒ d├╝┼č├╝necek olursak Kickstarter ve IndieGoGoÔÇÖnun internet ortalamas─▒n─▒n alt─▒nda bir kesinti yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. GoFundMe ise 2017 y─▒l─▒nda y├╝zde 5ÔÇÖlik komisyonu tamamen kald─▒r─▒p y├╝zde 0 yaparak siteyi tamamen ba─č─▒┼č usul├╝ finanse etmeye ba┼člad─▒. Y├╝zde 3ÔÇÖl├╝k kredi kart─▒ i┼člem ├╝creti h├ól├ó varsa da y├╝zde 5ÔÇÖlik komisyonun s─▒f─▒rlanmas─▒ GoFundMeÔÇÖyi sekt├Âr├╝n tepesine ta┼č─▒yan en ├Ânemli g├╝├ž oldu.

Bu platformlarda en fazla proje genelde film, m├╝zik ve bilgisayar oyunu kategorilerinden ├ž─▒karken dans, gazetecilik, tiyatro ve foto─čraf az say─▒da proje ├╝retilen kategoriler. Her sene en ├žok fon alan projeler ise genelde bilgisayar oyunlar─▒, masa├╝st├╝ oyunlar─▒, teknoloji ve tasar─▒m ├╝r├╝nleri oluyor. Ba┼čar─▒ y├╝zdeleri en y├╝ksek proje kategorileri m├╝zik, dans ve tiyatro iken en d├╝┼č├╝k olanlar moda, teknoloji ve yay─▒n kategorileri. KickstarterÔÇÖ─▒n ortalama ba┼čar─▒ oran─▒ ise y├╝zde 38 iken IndieGoGoÔÇÖda bu oran y├╝zde 18. Bence bunlar tahmin edilenden d├╝┼č├╝k y├╝zdeler.

├ľte yandan fonlar─▒n da─č─▒l─▒m─▒nda m├╝thi┼č bir yo─čunla┼čma var. Mesela bir platformdaki giri┼čimcilerin y├╝zde 61ÔÇÖi hi├žbir fon almam─▒┼čken giri┼čimcilerin y├╝zde 0,7ÔÇÖsi toplam fonlar─▒n y├╝zde 73ÔÇÖ├╝n├╝ alm─▒┼č. Bu da bir├žok projenin asl─▒nda s├╝r├╝ psikolojisi ve ÔÇťhypeÔÇŁ ile y├╝kseldi─čine i┼čaret ediyor.

En ├žok fonlanan tekil projelere bakacak olursak, ilk akla 51 milyon dolar fon toplayan Pamu Slide isimli AirPods benzeri bluetooth kulakl─▒k geliyor (IndieGoGo). Pebble Time isimli ak─▒ll─▒ saat 20 milyon dolar (KickStarter), Coolest Cooler isimli hoparl├Ârl├╝ bir piknik buzlu─ču 13 milyon dolar fon alm─▒┼čt─▒ (KickStarter). Frosthaven isimli bir masa├╝st├╝ oyunu da 500 bin dolar hedefleyip 13 milyon dolara ula┼čm─▒┼čt─▒ (KickStarter). Daha ├žok sosyal projelerin yer ald─▒─č─▒ GoFundMeÔÇÖnin en b├╝y├╝k kampanyas─▒ ise 44 milyon dolar toplanan AmericaÔÇÖs Food Fund. D├╝nyan─▒n en zengin ├╝lkesinin a├žl─▒kla m├╝cadele i├žin ba─č─▒┼č toplamas─▒ daÔÇŽ

Di─čer b├╝y├╝k projelere h─▒zl─▒ca bak─▒nca yine bilgisayar oyunu, ├žok cepli seyahat ceketi, mobil oyun, seyahat tripodu falan gibi belki ├╝r├╝n├╝n hayranlar─▒ i├žin heyecan verici ama genelde ─▒v─▒r z─▒v─▒r ┼čeyler oldu─čunu g├Âreceksiniz.

Fiyaskolar d├╝nyas─▒

En ba┼čta s├Âyledi─čim gibi, kitlesel fonlama projeleri b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de reklam ve pazarlama ├╝zerinden d├Ând├╝─č├╝ i├žin hem ba┼čar─▒ oranlar─▒ beklenilenden d├╝┼č├╝k hem ├žok say─▒da fiyasko ve doland─▒r─▒c─▒l─▒k ├Ârne─či var. ├ç├╝nk├╝ i┼č modelinde ├žok ciddi bir bilgi asimetrisi var. ├ťretim i├žin fon isteyenler, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de, neyi yap─▒p neyi yapamayacaklar─▒n─▒n bilgisine sahipken destek verenlerin elinde makyajlanm─▒┼č bir tan─▒t─▒m videosundan fazlas─▒ yok. 

├ľrne─čin Coolest Cooler 50 bin dolar hedeflemi┼č ve 13 milyon dolar toplam─▒┼čt─▒. 62 bin ki┼či destek oldu. Fakat kapasiteyi zorlayarak 40 bin tane piknik buzlu─ču ancak ├╝retilebildiler. 22 bin ki┼či hala buzluklar─▒n─▒ bekliyor. IndieGoGoÔÇÖda biri gelece─čin mobil cihaz─▒ olacak DragonFly FutureF├Ân i├žin 720 bin dolar toplay─▒p kay─▒plara kar─▒┼čm─▒┼čt─▒. Tiko 179 dolara sat─▒lacak bir 3D printer vadetmi┼č ve 16 bin ki┼čiden toplam 3 milyon dolar toplam─▒┼č fakat tek bir tane bile ├╝retemeden kapanm─▒┼čt─▒. Bir ba┼čka proje de pasif so─čutma ve mavi lazer teknolojisi kullanarak 1 wattÔÇÖtan d├╝┼č├╝k bir enerji ile evinizi ayd─▒nlatacak bir lamba vadedilerek 500 bin dolar toplanm─▒┼čt─▒. Tabii ortada ne lamba var ne de bir ┼čey. ─░nternet bu doland─▒r─▒c─▒l─▒k vakalar─▒yla dolu. Hatta son y─▒llarda bu vakalar─▒n giderek artt─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Kitlesel fonlama platformlar─▒n─▒n ├žo─ču bu gibi durumlarda herhangi bir sorumluluk kabul etmiyor.

OhioÔÇÖdan biri KickstarterÔÇÖda ÔÇťBen patates salatas─▒ yapaca─č─▒mÔÇŁ diyerek 10 dolar toplamay─▒ hedeflemi┼č ama 55 bin dolar toplam─▒┼čt─▒. GoFundMeÔÇÖde birileri TrumpÔÇÖ─▒n yapmad─▒─č─▒ Meksika duvar─▒n─▒ in┼ča etmek i├žin kampanya a├ž─▒p 20 milyon dolar toplam─▒┼čt─▒. Bu ikisi doland─▒r─▒c─▒l─▒k say─▒lmasa bile modeldeki ar─▒zalar─▒n g├Âstergeleri.

T├╝rkiyeÔÇÖde FonlaBeni, Ar─▒Kovan─▒, Bulu┼čum, FonBulucu ve CrowdFon gibi yerli kitlesel fonlama platformlar─▒ da var. Arada tek t├╝k, Ek├╝menopolis filmi gibi, g├╝zel i┼čler yap─▒lm─▒┼čsa da toplamda pek ba┼čar─▒l─▒ olmad─▒klar─▒ ve fazla ilgi g├Ârmedikleri ortada. Bana kal─▒rsa 2010ÔÇÖlar crowdfunding i├žin abart─▒l─▒ bir heyecan ve reklam f─▒rt─▒nas─▒yla ge├žti. ┼×imdilik belli bir doygunlu─ča ula┼čarak bir platoya oturdu sanki. Pek ├žok kitlesel fonlama platform yat─▒r─▒mc─▒s─▒ art─▒k yeni sekt├Ârlere kayman─▒n hesab─▒n─▒ yap─▒yor. Belki ni┼č t├╝ketici gruplar─▒n─▒n birinci d├╝nya sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzerek arzular─▒n─▒ tatmin edecek baz─▒ i┼čler yap─▒l─▒yorsa da sistemin makro sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzecek bir mekanizma de─čil. T─▒pk─▒ Yunus MuhammedÔÇÖin mikro kredi fiyaskosunda oldu─ču gibi, vaatler ├žok b├╝y├╝k ama ba┼čar─▒lar ├žok k├╝├ž├╝k. Unutmay─▒n, Ginger/Segway bize milenyumun icad─▒ olarak pazarlanm─▒┼čt─▒.

Subscribe
Bildir
guest
0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments
─░lginizi ├žekebilir