Jeopolitik gerilim ve savaş tüm dünyada manşetleri tutuyor. İspanyol multimedya gazetecisi Lola García-Ajofrín’in dediği gibi bu haberler hayati önem taşıyor ama diğer açılar da ilgiyi hak ediyor.
“Herkes bir sorunu ele alırken, soru sorarak ve hangi unsurun eksik olduğuna bakarak fark yaratabilirsiniz.” Mesela daha önce çatışmalarla bölünmüş toplumlar nasıl uzlaşmaya başladı? Bu soru, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Fransız okul çocuklarıyla Avrupalı komşularını bir araya getiren mektup arkadaşlığı programıyla ilgili yazısını ortaya çıkardı.
“Eğer 100 gazeteci varsa, 99’unun görevi soruna işaret etmektir. Ama yüzde birimiz de ‘Peki, bu konuda ne yapacağız?’ diye sormak zorundayız. İşte çözüm gazeteciliği burada devreye giriyor. Beni heyecanlandıran da bu” diyor Portekiz’de yaşayan İngiliz serbest gazeteci Oliver Balch.
Çözüm Gazeteciliği Ağı’na (SJN) göre çözüm gazeteciliği, “sosyal sorunlara verilen yanıtlarla ilgili titiz ve ilgi çekici haberciliktir.” Kriterlerine göre, bir çözüm hikâyesi dört sac ayağına değinmelidir:
- Çözümün nasıl işlediği
- Etkisinin kanıtı
- Müdahalenin sınırlılıkları
- Diğerleri için içgörüler
New York Times ve BBC gibi büyük yayın organları çözüm dikeyleri ya da programları oluştururken, diğerleri bu şekilde etiketlemeden çözüm gazeteciliği yapmakta. Positive News, Reasons to be Cheerful ve Next City gibi yayınlar ise kendilerini bu yaklaşıma adamış durumda.
Bu durum serbest çalışanlara az haber yapılan alanları keşfetme fırsatı sunuyor; ne var ki güçlü fikirler bulmak, doğru formata karar vermek ve başarılı bir şekilde bunu sunmak zor olabilir. Balch ve García-Ajofrín ile SJN kurucu ortağı Tina Rosenberg bunun nasıl yapılacağına ilişkin tavsiyelerini paylaştılar.
İşte bazı önemli noktalar:
Haber fikirlerini seçerken ekstra özen gösterin
Çözüm odaklı işler için iyi fikir arayan gazetecilerin ekstra dikkatli olmaları gerekir.
İş dünyasının toplumdaki rolü konusunda uzmanlaşan ve başka birçok kurumun yanı sıra Financial Times ve Reuters için düzenli olarak yazan Balch, “Çözüm yaratmaya çalışan pek çok oluşum fikirlerini hayata geçirmeye çalışıyor; siz de kendinizi onların pazarlama ya da bağış toplama stratejilerinin bir parçası olarak bulmak istemiyorsunuz” diyor. “Fikrin bana bir menfaat sahibi tarafından sunulmasından ziyade […] bu fikri kendim fark ettiğimde içim çok daha rahat oluyor; bu menfaatlere katılıyor olsam bile. Bunun yerine, kulaktan dolma bilgiler ya da üçüncü tarafların onayları altın değerinde.”
Balch, önde gelen işletmeleri, projeleri veya kuruluşları öne çıkaran listeler ve ödüllerin daha fazla araştırma için iyi bir başlangıç noktası olabileceğini de sözlerine ekledi. Balch ayrıca müşterileri konusunda seçici davranan ve hatta müşteri listelerinde olmayan kuruluşları da önerebilen birkaç güvenilir iletişim ve halkla ilişkiler ajansıyla da temas hâlinde.
Varsayılan her çözümün bir geçmişi olmalıdır. Balch, “Bu sadece bir fikir olamaz ve mümkünse çok erken bir aşamada [da] olmamalı,” diyor. Ele aldıkları sorunla güçlü bir kişisel bağı olan bir kurucu da güvenilirlik sağlayabilir.
Sorundan başlayın ve olumlu uç örneği bulun
Serbest çalışan gazeteciler, SJN’in “olumlu sapma” hikâyeleri olarak tanımladığı türde haberlerin peşinden gitmeli, diyor eski New York Times köşe yazarı ve Pulitzer Ödülü sahibi Rosenberg:
“‘Bir soruna verilen ilginç bir yanıt duydum’ diyerek başlayabilirsiniz; çözüm odaklı haberlerin muhtemelen %90’ı bu şekilde yazılıyor. ‘İşte ilginç bir şey yapan harika bir STK ya da iyi işleyen bir devlet programı var’ gibi. Ama benim tercih ettiğim başka bir yol daha var: Önce ‘sorun nedir?’ diye sormak ve ardından o sorunla ilgili verilerde, bu konuda kim daha iyi sonuçlar alıyor, ona bakmak.”
Örneğin, suç oranlarına ilişkin bir veri setini kullanarak ülkenin en çok etkilenen bölgeleri hakkında haber yapmak yerine, en düşük suç oranına sahip bölgeleri ya da suç oranlarında kayda değer düşüş yaşanan yerleri araştırın. “Onlar ne yaptı? Ve bu bir haber mi?”
Başkalarının benzer sorunları nasıl çözdüğüne bakın
García-Ajofrín birçok ülkede çalıştı ve haberlerinde sıklıkla küresel bir bakış açısı benimsiyor. Şu anda İspanyol gazetesi El Confidencial’deki ulusötesi Pulse projesini koordine ediyor.
Konu ne olursa olsun, yurt dışına bakarsanız genellikle “birinin o soruna bir çözüm bulduğunu ya da en azından bulmaya çalıştığını” görürsünüz, diyor. “Bu, bir probleme bambaşka bir açıdan bakmanın harika bir yoludur.”
Örneğin García-Ajofrín, 2024’te İspanya’daki ölümcül sel felaketlerinin ardından, Avusturya ve Çekya’daki sel izleme sistemlerinin başarısını incelemiş.
Nasıl sorusunu sorun
García-Ajofrín için herhangi bir haberi geliştirirken kullanılması gereken sihirli kelime “nasıl” ve bunu, bir sorunu haberleştirirken bile kullanıyor.
Romanya’da artan ayı nüfusunun yol açtığı sorunları haberleştirirken, röportaj yaptığı kişilere toplulukların bu duruma nasıl yanıt verdiğini sordu. Bir köyde birçok kişi “birlikte yaşama” gibi alışılmadık bir yaklaşımı dile getirdi; ve bu da bir çözüm haberi hâline geldi.
Alternatif formatları değerlendirin
Çözüm gazeteciliği her zaman uzun analizler anlamına gelmez; başarılı yanıtları aktarmanın başka bir yolu da bir profil ya da röportajdır, diyor Balch. Bu tür içerikler yalnızca daha hızlı üretilebilir olmakla kalmaz, aynı zamanda “başından itibaren öznel olmanıza” da imkân tanır; çünkü odağa görüşmecinizin bakış açısını koyarsınız.
“Eğer o kişiye ve tutkusuna inanıyorsanız, onların sesini duyurmak için sadece bir aracı oluyorsunuz,” diyor. Özellikle de bu kişi kamuoyunda nadiren yer bulan biri ise, “bu bir gazeteci olarak yapabileceğim gerçekten olumlu bir şey.”
Yıllar içinde García-Ajofrín çözüm odaklı etkileşimli oyunlar ve çizgi romanlar gibi farklı projeler geliştirdi. Çizgi roman, onun Covid-19 pandemisine karşı Brezilya’daki favela topluluklarının verdiği yanıtları anlattığı bir haberde tercih ettiği formattı. Bu kısmen pratik nedenlerden kaynaklanıyordu —o dönemde bölge sakinlerini filme almak ya da fotoğraflamak mümkün değildi. Ama çizgi roman formatı, aynı zamanda sakinleri kahraman olarak resmetme fırsatı da sundu— ki bu, onların genelde hiç görülmediği bir roldü.
Geleneksel makalenin ötesine geçip çözüm gazeteciliği üretmek isteyen serbest gazeteciler için SJN, çözüm odaklı podcast, televizyon yayını, sosyal medya gönderisi ve kitap üretimi üzerine kaynaklar sunuyor.
Çözüm odaklı haber önerisi sunarken dikkat edilmesi gerekenler
Balch’a göre çözüm gazeteciliğinin en zor kısmı, editörleri bu haberlere ikna etmek: “İyi haberleri yaymak isteyen koca bir sektör (halkla ilişkiler) var, bu yüzden editörlerde bu tuzağa düşmemek için doğal bir tereddüt, direnç ve isteksizlik oluyor.”
Peki, önerinizi nasıl ikna edici hâle getirebilirsiniz?
1) Bağlam ekleyin
Editörün güvenini kazanmak ve bir halkla ilişkiler işi sunmadığınızı göstermek zaman alabilir. Bunu netleştirmenin bir yolu, çözümün kusursuz olmadığını veya bağlamın karmaşıklığını açıklamaktır, diyor Balch.
Rosenberg, “Biraz bağlam ekleyin ki editör, sizin başka çözümlerin de farkında olduğunuzu anlasın. [Deyin ki:] Bu, onlardan biri ve ben bunu şu sebeplerle öne çıkarıyorum. Bunu yegâne çözüm, sihirli değnek gibi sunmayın,” diyor ve ekliyor, “Hatta buna ‘çözüm haberi’ bile demeyebilirsiniz. Yayınlayan haber kuruluşunun bunu böyle etiketlemesi güzel olur ama çoğu henüz o noktada değil. Birçok haber merkezi, yanlış bir şekilde, bu terime karşı temkinli olabilir.”
2) Temel öneri unsurlarını unutmayın
Her iyi öneride mutlaka şu üç sorunun yanıtı olmalı, diyor Rosenberg:
- Bu hikâye neden önemli?
- Neden şimdi?
- Neden ben?
3) Harcadığınız zamanın karşılığını alacağınızı bilin
Bir haber önerisi sunmak için araştırma yapmaya zaman ayırmak zordur; özellikle de yayınlanma garantisi yoksa. Ama Rosenberg’e göre bu emek çoğu zaman karşılığını verir.
“Eğer bu bir haber değilse, iyi ki de değil: Bunu öğrenmiş oldunuz. Ama eğer haber niteliği taşıyorsa, bir yerde mutlaka yazarsınız. Sizin hikâyenizi alacak biri her zaman vardır.”
Bu yazı ilk olarak ijnet.org’da yayınlanmıştır.
